ADR-0009 — Faz B: Zincirsiz Beta
Durum: Accepted ✅ (2026-09-24). Kabul edildiğinde DECISIONS'a D-BC-6, D-GTM-2, D-GOV-5 olarak işlenir.
Bağlam
Problem
Tamga'nın kanonik yol haritası pilotu zincire bağlar: PM-GTM-0001 §2 ön koşulları Ö1 "kontratlar derleniyor ve testler geçiyor", Ö2 "testnet ayakta, kontratlar dağıtılmış" tamamlanmadan gerçek mezun verisi işlenemez (GT1). ARCH-0001 §3 Faz 0'ı "4 vakıf validator" olarak tanımlar. Kontratlar bugüne kadar hiç derlenmedi (Foundry yok; DECISIONS §10.5). Bu, üniversite pilotunu ve dolayısıyla üniversite anlaşması ile yatırımcı görüşmelerini zincir altyapısının arkasına kilitliyor.
Tespit: Faz 0 zinciri güven üretmiyor (F1)
Faz 0'daki dört validator'ın hepsi Tamga vakfınındır. Tek operatörün işlettiği dört QBFT node'u, Bizans hata toleransının varsaydığı bağımsızlığı sağlamaz: dördü de aynı elin altındaysa, "Tamga yalan söylemiyor" varsayımı hem zincirde hem imzalı bir listede aynı şekilde gerekir. Fark yalnızca operasyoneldir (kesinti dayanıklılığı) ve gelecekteki çok-taraflılığa hazırlıktır; güven açısından tek operatörlü zincir = tek operatörün imzaladığı, hash-zincirli bir günlük. Dolayısıyla zinciri Faz 0'da şart koşmak pilotun maliyetini artırır, güvencesini artırmaz.
Zincir, imzacı sayısı 1'den büyüğe çıktığında değer üretir. DECISIONS D-GOV-2 devir eşiklerini (≥3 devlet, ≥4 devlet + 12 ay) tanımlar ama başlangıç eşiği hiç tanımlanmamıştır.
Avrupa ne yapıyor
EUDI WalleteIDAS 2.0'ın tanımladığı Avrupa Dijital Kimlik Cüzdanı; Tamga aynı biçim ve protokolleri kullanır. ekosisteminde güven çapası (güven çapası (trust anchor)Doğrulayıcının ilk güvendiği kök anahtar ya da sertifika; geri kalan her şey ona kadar denetlenir.) zincir değil, her üye devletin imzaladığı Trusted List (ETSI (European Telecommunications Standards Institute)Güven listeleri, imzalar ve güven hizmetleri için teknik standartları yazan Avrupa standart kuruluşu. TS 119 612) + Komisyon'un LOTL (List of Trusted Lists)Ülke güven listelerinin adreslerini, imzacılarını ve tanınma durumlarını gösteren imzalı liste.'üdür; digest Resmî Gazete'de ilan edilir. EBSI aynı kayıtları zincirde tutar. Tamga'nın kanonik tasarımı EBSI modelini EUDI/ETSI veri semantiğiyle kullanır (SPEC-ID-0002 §8.1). Beta için EUDI'nin kendi modeline (imzalı liste) inmek mimariden sapma değil, aynı semantiğin tek-imzacılı özel hâlidir. Analiz: docs/_internal/beta/02-mimari-yeniden-analiz.md §1–§2, docs/_internal/beta/05-kurallar-en-iyi-pratik.md R-2/R-6.
Proje yönetiminin yönü (2026-09-23/24)
Zincir beklenmeden bir pilot başlatılır; mimari kararlar aynı kalır. Beta da devletler ve TDT katılmış gibi kurgulanır; bu kurgu sonra zincire taşınır.
Karar
Karar 1 — Faz B eklenir
Faz sırası Faz B → Faz 0 → Faz 1 → Faz 2 olur. Faz B = zincirsiz beta: üniversite pilotu, doğrulayıcılar (verifier)Gösterilen belgeyi denetleyen taraf: imza, belge verenin güven listesindeki kaydı, durum ve politika. Relying party diye de anılır., Trust Framework, ölçülmüş sonuç. Uygulama kod tabanı tamga (bu depo, packages/+apps/) (tamga-network dışı, ancak tamga-network dokümanları otoritedir).
Karar 2 — Beta'nın güven çapası: imzalı, sürümlü, hash-zincirli listeler + çapa günlüğü
trust.tamga.network altında:
| Dosya | Zincir karşılığı | Kural |
|---|---|---|
lotl.jws | Governance üye listesi + SchemaRegistry (NETWORK) + cüzdan sağlayıcısı çapası | version monoton, previous_version_hash, next_update ≤ 90 gün, değişiklik olmasa da yeniden imza |
tl-<cc>.jws | RootCARegistry + IssuerRegistry (+ SchemaAuth) + RelyingPartyRegistry + CrossRecognition | aynı; ulusal namespace yalnızca o devletin (beta: Tamga vekâleten) anahtarıyla imzalanır (N1'in beta okuması) |
anchors.jsonl | StatusListRegistry.publishList + şema contentHash çapaları | append-only; saatlik imza (heartbeat dahil); satır silinmez; previous_hash |
keys/ + kalıcı web sayfası | Resmî Gazete ilanı | LOTL imza sertifikası parmak izleri; ≥2 kaydırmalı sertifika (ETSI 119 612 Annex A.2); rotasyon ≥30 gün önce, yeni anahtar eskisiyle imzalanır |
Kanonik alan adları ve örnekler: docs/_internal/delivery/04-TRUST-LIST-FORMAT.md (kabulle birlikte SPEC-TRUST-0001 olarak resmileşir — DB-11).
Karar 3 — Çapa ikamesi: "zincire kaydedilir" ifadelerinin beta okuması
Aşağıdaki değişmezlerin anlamı korunur, taşıyıcısı değişir:
| Değişmez | Kanonik ifade | Faz B okuması |
|---|---|---|
| SPEC-CRED-0003/S1 | Zincirde iptal biti yok; yalnızca çapa | Listede/günlükte iptal biti yok; yalnızca çapa |
| SPEC-CRED-0003/S4 | Yayın CDN'e yazıldıktan sonra zincire kaydedilir | … sonra çapa günlüğüne kaydedilir (sıra aynen) |
| SPEC-SCHEMA-0001/D8 | Zincir kaydı CDN yayınından sonra | Çapa günlüğü kaydı CDN yayınından sonra |
| SPEC-BC-0001/DP1 | Hiçbir kontrat kişisel veri… saklamaz | Hiçbir liste/günlük/log kişisel veri… saklamaz |
| SPEC-BC-0001/N1 | Namespace sahibi dışında yazma yok | Ulusal listeyi yalnızca o namespace'in imza anahtarı imzalar |
| SPEC-BC-0001/GV2 | NETWORK şeması yalnızca Governance ile | NETWORK şeması yalnızca lotl.jws içinde, operatör imzasıyla (askıda: tek üye) |
| ARCH-0003/CMP1 | Doğrulayıcı zinciri doğrudan sorgulamaz; indeksleyiciden okur | Doğrulayıcı liste dosyalarını doğrudan yorumlamaz; TrustSource önbelleğinden okur |
| ARCH-0003/CMP2 | Bilinmeyen implementasyon sürümü → dur | Bilinmeyen list_format_version → dur |
| ARCH-0003/CMP4 | Bayat indeksleyici → INDETERMINATE | next_update geçmiş/erişilemeyen liste → INDETERMINATE |
Bu okumalar ilgili spec'lere sürüm notu olarak eklenir; değişmez metinleri değişmez. ADR-0007 ve ADR-0008'in "içerik off-chain, çapa on-chain" ilkesi "içerik off-chain, çapa kanonik kayıtta (zincir veya Faz B listesi)" olarak okunur.
Bilinen zayıflama (dürüst kayıt): Zincirde çapa, belge verenin (issuer)Belgeyi imzalayıp veren kurum: üniversite, meslek kuruluşu, kamu kurumu ya da şirket. çift-konuşmasını (iki doğrulayıcıya iki farklı liste) mutabakatla imkânsız kılar. Faz B'de çapa operatör imzasına dayanır; operatör ile belge veren birlikte hareket ederse çift-konuşma mümkündür; herkese açık günlük, üç aylık şeffaflık raporu (G8) ve bağımsız denetim bunu caydırır, imkânsız kılmaz. Bu, Faz 0 sınırları bildirimine madde 6 olarak girer (Karar 6).
Karar 4 — Zincir başlangıç eşiği
Besu/QBFT zinciri (ADR-0001, değişmez) yalnızca aşağıdaki koşul sağlandığında kurulur:
En az iki bağımsız validator operatörü (Tamga + Tamga'dan hukuken ve operasyonel olarak bağımsız ≥1 kurum: ikinci üniversite, ticaret/sanayi odası veya devlet kurumu) validator işletmeyi yazılı kabul etmiş olmalıdır.
Bu satır DECISIONS D-GOV-2 eşik tablosuna "başlangıç" satırı olarak eklenir. Koşul sağlanmadan zincir kurmak, tek operatörlü zinciri "çok taraflı" diye sunmak anlamına gelir ve PM-GOV-0001 G6 (her yumuşak yetkinin tripwire'ı) ruhuna aykırıdır.
Karar 5 — TDT-first ilkesi
Faz B'nin hiçbir tanımlayıcısı, rol adı veya veri yapısı "Tamga tek operatör" varsayımını içermez. Somut kurallar:
lotl+ her TDT üye devleti için ulusal liste slotu (TRACTIVE; AZ, KZ, KG, UZRESERVED; gözlemciler HU, TM ayrımembershipalanıyla).- Her ulusal listede tam ARF rol seti slot olarak: Registrar, TLSO, PID Provider (boş), Access CA, National Root CA, Wallet Provider; her slotta
status+operated_by. - Her listede
operator: { name: "Tamga Network", status: "provisional", on_behalf_of: "<cc> national authority (to be designated)" }. - Kök ve kayıt adları devlete aittir: "TR National Root CA (provisional operator: Tamga)";
ca_id,issuer_id,vctdevirde değişmez, yalnızcaoperatoralanı değişir. - Tamga Trust Framework, TDT üyeliği varsayılarak yazılır: üyelik, kayıt birimi atama, kök devri, uyuşmazlık, çıkış; Tamga'nın bugünkü rolü "kurucu vekil" olarak belgede tanımlıdır; 2/3 kuralı (ADR-0002) belgede yazılıdır, kodda değil.
- Cross-recognition alanı her listede bulunur (beta: TR → TR).
Karar 6 — Pilot ön koşulları ve sınırlar bildirimi yeniden tanımlanır
PM-GTM-0001 v2.0.0: Ö1' liste taahhüt testleri geçiyor, imzalı ve hash-zincirli; Ö2' trust.tamga.network + schema.tamga.network yayında, kök parmak izi sayfası açık; Ö5' sınırlar bildirimi v2 (8 madde: madde 5 "blockchain yok, kayıtlar imzalı ve herkese açık", madde 6 "çapa tek operatör imzasına dayanır", madde 7 "iptal (revocation)Bir belgenin süresi dolmadan geçersiz kılınması; belge veren bunu doğrulayıcıların denetlediği iptal listesinde işaretler. ≤ 90 dk"); Ö7' bu ADR kabul; Ö8' belge verenin imza anahtarı üniversitenin kontrolünde (G1 aynen). GT1–GT7 aynen. Ölçüt B10 (iptal etkili olma ≤ 90 dk) ve B11 (T0 INDETERMINATE oranı ≤ %0,5) eklenir.
Karar 7 — Geçiş = replay + eşdeğerlik testi
Faz B → Faz 0 geçişi, liste sürüm arşivinin kontrat çağrılarına yeniden oynatılmasıdır (docs/_internal/delivery/05-MIGRATION-TO-CHAIN.md §2); statü geçmişindeki since zamanları revokedAt/validFrom alanlarına yazılır ki isCredentialAcceptable(issuerId, iat) beta dönemi belgeleri için aynı cevabı versin (D-BC-3). Kabul ölçütü: pilot boyunca kaydedilen her (issuer_id, schema_id, iat, list_id, version) sorgusu için TrustSource(list) ve TrustSource(chain) aynı C1/C2/C3/D5 cevabını vermelidir; ACCEPTED/REJECTED farkı = geçiş tamamlanmamıştır. Verilmiş belgeler (credential)Belge verenin imzaladığı ve kişinin cüzdanında duran dijital belge; kişi yalnız istenen alanları gösterir. yeniden verilmez; cüzdan ve belge veren servisi değişmez.
Gerekçe
- Güven eşdeğerliği (F1). Tek operatörlü zincir ile tek operatörün imzaladığı liste aynı güven varsayımına dayanır; ikincisi ucuz, standart (ETSI 119 612) ve EUDI'nin kendi modelidir.
- Mimari korunur. Okuma arayüzü (
TrustSource= SPEC-BC-0001 §11.2 okuma seti), A–E doğrulama hattı (verification pipeline)Doğrulayıcının bir gösterimde yaptığı sabit denetim sırası: imza, belge veren, güven listesi, status, holder binding, politika., SD-JWT VC (Selective Disclosure JWT Verifiable Credential)Selective disclosure destekli JSON tabanlı belge biçimi; EUDI Wallet'ta ve Tamga'da çevrimiçi gösterme için kullanılır. profili, iptal listesi (status list)Her belgenin tek bir konumu olduğu sıkıştırılmış, imzalı liste; geçerli, askıda ya da iptal olduğunu söyler., şema kayıt defteri, cüzdan, protokoller iki fazda birebir aynıdır. Beta bir "hack" değil, kanonik mimarinin tek-imzacılı özel hâlidir. - Geri dönülebilirlik. Liste → zincir replay ile geçer; zincir → liste (ARCH-0004 SEV1'de) indeksleyici projeksiyonuyla geri dönebilir. İki yön de aynı formatı kullanır.
- Dürüstlük. Faz 0 sınırları bildirimi zaten "Tamga hem operatör hem düzenleyici" diyordu; Faz B bunu daha da açık yazar ve zincirin ne zaman değer ürettiğini tanımlar.
- TDT-first, devir maliyetini sıfıra indirir ve "devletlerle çalışan altyapı" anlatısını veri yapısında kanıtlar (rezerve slotlar, vekâleten operatör).
Değerlendirilen Alternatifler
A — Zinciri bekle (mevcut plan) — Reddedildi
Pilot, Foundry kurulumu + derleme + testnet + denetime bağlı kalır (aylar). Güvence kazancı yok (F1). Üniversite ve yatırımcı görüşmeleri gecikir.
B — Tek node'lu / dört node'lu "geliştirme zinciri" ile pilot — Reddedildi
Zincir görünümü verir, güven vermez; ayrıca zincir işletim maliyetini (node'lar, RPC güvenliği O1, indeksleyici) beta'ya taşır. "Blockchain'li pilot" pazarlaması yanıltıcı olur (D-GTM-1/5: "blockchain" değil "doğrulanabilir kayıt altyapısı").
C — Web2 demo (tamga-demo tarzı) ile pilot — Reddedildi
Güven listesi (trust list)Bir ülkenin kök sertifikalarını, belge verenlerini ve kayıtlı relying party'lerini taşıyan imzalı liste. Bugün Tamga'da güven bu listelere dayanır; ortak defter sonra gelir., X.509, SD-JWT VC, iptal listesi olmadan yapılan bir demo "aynı mimari" değildir; zincire geçişte her şey yeniden yazılır; kriptografik iddialar gösterilemez. tamga-demo yalnızca ekran/anlatı referansıdır (BIP39 seed cüzdanı WL1'i ihlal eder).
D — Gün 1'den çok-taraflı zincir (ikinci kurumla) — Ertelendi
Doğru hedef ama ikinci bağımsız operatör bugün yok; onu bulmanın yolu pilotu göstermektir. Karar 4 tam olarak bu eşiği tanımlar.
Sonuçlar
Bağlayıcı
- DECISIONS: D-BC-6 (Faz B + zincir başlangıç eşiği), D-GTM-2 (Ö'/bildirim v2), D-GOV-5 (TDT-first); D-GOV-2 tablosuna başlangıç satırı. Değiştirilen kararlar tablosuna: PM-GTM Ö1/Ö2 → Ö1'/Ö2'.
- ARCH-0001 §3: Faz B satırı; Faz 0 tanımı "≥2 bağımsız validator operatörü".
PM-GTM-0001v2.0.0 (Karar 6).- SPEC-CRED-0003, SPEC-SCHEMA-0001, SPEC-BC-0001, ARCH-0003: Karar 3 sürüm notları.
- SPEC-ID-0002 §8.1: projeksiyon kaynağı "kanonik kayıt (zincir veya Faz B listesi)".
- Yeni doküman SPEC-TRUST-0001 (liste formatı)
/new-docile; PM-TRUST-0002 / Tamga Trust Framework (WB 5 katman)/new-docile. (bu depo)kod tabanı bu ADR'ye bağlıdır;TrustSourcedışında liste yorumlayan iş mantığı yazılamaz (BT4).
Değişmeyen kararlar
D-BC-0 (Besu/QBFT), D-GOV-0, D-ID-1, D-CRED-1, D-ASSUR-1, D-SCHEMA-1/2/3 (ADR-0010 ayrı ele alır), D-REV-1/2/3, D-TRUST-0, D-AUTH-5, D-STR-1..4, D-GTM-1. Bu ADR yalnızca zincirin ne zaman kurulacağını ve o güne kadar çapanın kimin imzası olduğunu tanımlar.
Kabul edilen ödünleşimler
- Çift-konuşma koruması zayıflar (Karar 3, bildirim madde 6).
- Tamga operatör bileşeni (
trust-publisher) tek nokta arızasıdır: liste süresi dolana kadar önbellekten doğrulama sürer, sonra INDETERMINATE; runbook + iki kişilik erişim zorunlu. - GV3/GV4 (oy kuralları) Faz B'de askıdadır; yönetişim kodda değil belgede yaşar.
İlişkiler
Ekler: ARCH-0001 Faz B · PM-GTM-0001 v2 · D-GOV-2 başlangıç eşiği Yorumlar (sürüm notu): ADR-0007, ADR-0008, SPEC-CRED-0003, SPEC-SCHEMA-0001, SPEC-BC-0001, ARCH-0003Dayanır: ADR-0001 (değişmez), ADR-0002 (egemenlik, cross-recognition), PM-ASSUR-0001 (devletsiz bootstrap) Doğurur: SPEC-TRUST-0001, Tamga Trust Framework, (bu depo) Kardeş: ADR-0010 (vct URN + kategori — TDT-first'ün tip kimliğine uygulanması) Analiz kaynağı: docs/_internal/beta/02, 03, 04 (DB-1, DB-2, DB-10, DB-17), 05 (R-2, R-5, R-6), 06 §3.4
Durum
Accepted ✅ — 2026-09-24. DECISIONS'a D-BC-6, D-GTM-2, D-GOV-5 olarak işlendi; etkilenen SPEC sürüm güncellemeleri DECISIONS §10 açık taahhütler listesindedir.