Tamga Docs · Geliştirici

Appearance

ADR-0009Mimari karar kaydı · BlockchainKabul edildisürüm 1.0.02026-09-24T00:00:00.000Z

ADR-0009 — Faz B: Zincirsiz Beta ​

Durum: Accepted ✅ (2026-09-24). Kabul edildiğinde DECISIONS'a D-BC-6, D-GTM-2, D-GOV-5 olarak işlenir.

Bağlam ​

Problem ​

Tamga'nın kanonik yol haritası pilotu zincire bağlar: PM-GTM-0001 §2 ön koşulları Ö1 "kontratlar derleniyor ve testler geçiyor", Ö2 "testnet ayakta, kontratlar dağıtılmış" tamamlanmadan gerçek mezun verisi işlenemez (GT1). ARCH-0001 §3 Faz 0'ı "4 vakıf validator" olarak tanımlar. Kontratlar bugüne kadar hiç derlenmedi (Foundry yok; DECISIONS §10.5). Bu, üniversite pilotunu ve dolayısıyla üniversite anlaşması ile yatırımcı görüşmelerini zincir altyapısının arkasına kilitliyor.

Tespit: Faz 0 zinciri güven üretmiyor (F1) ​

Faz 0'daki dört validator'ın hepsi Tamga vakfınındır. Tek operatörün işlettiği dört QBFT node'u, Bizans hata toleransının varsaydığı bağımsızlığı sağlamaz: dördü de aynı elin altındaysa, "Tamga yalan söylemiyor" varsayımı hem zincirde hem imzalı bir listede aynı şekilde gerekir. Fark yalnızca operasyoneldir (kesinti dayanıklılığı) ve gelecekteki çok-taraflılığa hazırlıktır; güven açısından tek operatörlü zincir = tek operatörün imzaladığı, hash-zincirli bir günlük. Dolayısıyla zinciri Faz 0'da şart koşmak pilotun maliyetini artırır, güvencesini artırmaz.

Zincir, imzacı sayısı 1'den büyüğe çıktığında değer üretir. DECISIONS D-GOV-2 devir eşiklerini (≥3 devlet, ≥4 devlet + 12 ay) tanımlar ama başlangıç eşiği hiç tanımlanmamıştır.

Avrupa ne yapıyor ​

EUDI Wallet ekosisteminde güven çapası zincir değil, her üye devletin imzaladığı Trusted List (ETSI TS 119 612) + Komisyon'un LOTL'üdür; digest Resmî Gazete'de ilan edilir. EBSI aynı kayıtları zincirde tutar. Tamga'nın kanonik tasarımı EBSI modelini EUDI/ETSI veri semantiğiyle kullanır (SPEC-ID-0002 §8.1). Beta için EUDI'nin kendi modeline (imzalı liste) inmek mimariden sapma değil, aynı semantiğin tek-imzacılı özel hâlidir. Analiz: docs/beta/02-mimari-yeniden-analiz.md §1–§2, docs/beta/05-kurallar-en-iyi-pratik.md R-2/R-6.

Proje yönetiminin yönü (2026-09-23/24) ​

Zincir beklenmeden bir pilot başlatılır; mimari kararlar aynı kalır. Beta da devletler ve TDT katılmış gibi kurgulanır; bu kurgu sonra zincire taşınır.

Karar ​

Karar 1 — Faz B eklenir ​

Faz sırası Faz B → Faz 0 → Faz 1 → Faz 2 olur. Faz B = zincirsiz beta: üniversite pilotu, verifier'lar, Trust Framework, ölçülmüş sonuç. Uygulama kod tabanı tamga (bu depo, packages/+apps/) (tamga-network dışı, ancak tamga-network dokümanları otoritedir).

Karar 2 — Beta'nın güven çapası: imzalı, sürümlü, hash-zincirli listeler + çapa günlüğü ​

trust.tamga.network altında:

DosyaZincir karşılığıKural
lotl.jwsGovernance üye listesi + SchemaRegistry (NETWORK) + wallet provider çapasıversion monoton, previous_version_hash, next_update ≤ 90 gün, değişiklik olmasa da yeniden imza
tl-<cc>.jwsRootCARegistry + IssuerRegistry (+ SchemaAuth) + RelyingPartyRegistry + CrossRecognitionaynı; ulusal namespace yalnızca o devletin (beta: Tamga vekâleten) anahtarıyla imzalanır (N1'in beta okuması)
anchors.jsonlStatusListRegistry.publishList + şema contentHash çapalarıappend-only; saatlik imza (heartbeat dahil); satır silinmez; previous_hash
keys/ + kalıcı web sayfasıResmî Gazete ilanıLOTL imza sertifikası parmak izleri; ≥2 kaydırmalı sertifika (ETSI 119 612 Annex A.2); rotasyon ≥30 gün önce, yeni anahtar eskisiyle imzalanır

Kanonik alan adları ve örnekler: docs/delivery/04-TRUST-LIST-FORMAT.md (kabulle birlikte SPEC-TRUST-0001 olarak resmileşir — DB-11).

Karar 3 — Çapa ikamesi: "zincire kaydedilir" ifadelerinin beta okuması ​

Aşağıdaki değişmezlerin anlamı korunur, taşıyıcısı değişir:

DeğişmezKanonik ifadeFaz B okuması
SPEC-CRED-0003/S1Zincirde iptal biti yok; yalnızca çapaListede/günlükte iptal biti yok; yalnızca çapa
SPEC-CRED-0003/S4Yayın CDN'e yazıldıktan sonra zincire kaydedilir… sonra çapa günlüğüne kaydedilir (sıra aynen)
SPEC-SCHEMA-0001/D8Zincir kaydı CDN yayınından sonraÇapa günlüğü kaydı CDN yayınından sonra
SPEC-BC-0001/DP1Hiçbir kontrat kişisel veri… saklamazHiçbir liste/günlük/log kişisel veri… saklamaz
SPEC-BC-0001/N1Namespace sahibi dışında yazma yokUlusal listeyi yalnızca o namespace'in imza anahtarı imzalar
SPEC-BC-0001/GV2NETWORK şeması yalnızca Governance ileNETWORK şeması yalnızca lotl.jws içinde, operatör imzasıyla (askıda: tek üye)
ARCH-0003/CMP1Verifier zinciri doğrudan sorgulamaz; indeksleyiciden okurVerifier liste dosyalarını doğrudan yorumlamaz; TrustSource önbelleğinden okur
ARCH-0003/CMP2Bilinmeyen implementasyon sürümü → durBilinmeyen list_format_version → dur
ARCH-0003/CMP4Bayat indeksleyici → INDETERMINATEnext_update geçmiş/erişilemeyen liste → INDETERMINATE

Bu okumalar ilgili spec'lere sürüm notu olarak eklenir; değişmez metinleri değişmez. ADR-0007 ve ADR-0008'in "içerik off-chain, çapa on-chain" ilkesi "içerik off-chain, çapa kanonik kayıtta (zincir veya Faz B listesi)" olarak okunur.

Bilinen zayıflama (dürüst kayıt): Zincirde çapa, issuer'ın çift-konuşmasını (iki verifier'a iki farklı liste) mutabakatla imkânsız kılar. Faz B'de çapa operatör imzasına dayanır; operatör ile issuer birlikte hareket ederse çift-konuşma mümkündür; herkese açık günlük, üç aylık şeffaflık raporu (G8) ve bağımsız denetim bunu caydırır, imkânsız kılmaz. Bu, Faz 0 sınırları bildirimine madde 6 olarak girer (Karar 6).

Karar 4 — Zincir başlangıç eşiği ​

Besu/QBFT zinciri (ADR-0001, değişmez) yalnızca aşağıdaki koşul sağlandığında kurulur:

En az iki bağımsız validator operatörü (Tamga + Tamga'dan hukuken ve operasyonel olarak bağımsız ≥1 kurum: ikinci üniversite, ticaret/sanayi odası veya devlet kurumu) validator işletmeyi yazılı kabul etmiş olmalıdır.

Bu satır DECISIONS D-GOV-2 eşik tablosuna "başlangıç" satırı olarak eklenir. Koşul sağlanmadan zincir kurmak, tek operatörlü zinciri "çok taraflı" diye sunmak anlamına gelir ve PM-GOV-0001 G6 (her yumuşak yetkinin tripwire'ı) ruhuna aykırıdır.

Karar 5 — TDT-first ilkesi ​

Faz B'nin hiçbir tanımlayıcısı, rol adı veya veri yapısı "Tamga tek operatör" varsayımını içermez. Somut kurallar:

  1. lotl + her TDT üye devleti için ulusal liste slotu (TR ACTIVE; AZ, KZ, KG, UZ RESERVED; gözlemciler HU, TM ayrı membership alanıyla).
  2. Her ulusal listede tam ARF rol seti slot olarak: Registrar, TLSO, PID Provider (boş), Access CA, National Root CA, Wallet Provider; her slotta status + operated_by.
  3. Her listede operator: { name: "Tamga Network", status: "provisional", on_behalf_of: "<cc> national authority (to be designated)" }.
  4. Kök ve kayıt adları devlete aittir: "TR National Root CA (provisional operator: Tamga)"; ca_id, issuer_id, vct devirde değişmez, yalnızca operator alanı değişir.
  5. Tamga Trust Framework, TDT üyeliği varsayılarak yazılır: üyelik, Registrar atama, kök devri, uyuşmazlık, çıkış; Tamga'nın bugünkü rolü "kurucu vekil" olarak belgede tanımlıdır; 2/3 kuralı (ADR-0002) belgede yazılıdır, kodda değil.
  6. Cross-recognition alanı her listede bulunur (beta: TR → TR).

Karar 6 — Pilot ön koşulları ve sınırlar bildirimi yeniden tanımlanır ​

PM-GTM-0001 v2.0.0: Ö1' liste taahhüt testleri geçiyor, imzalı ve hash-zincirli; Ö2' trust.tamga.network + schema.tamga.network yayında, kök parmak izi sayfası açık; Ö5' sınırlar bildirimi v2 (8 madde: madde 5 "blockchain yok, kayıtlar imzalı ve herkese açık", madde 6 "çapa tek operatör imzasına dayanır", madde 7 "iptal ≤ 90 dk"); Ö7' bu ADR kabul; Ö8' issuer credential anahtarı üniversitenin kontrolünde (G1 aynen). GT1–GT7 aynen. Ölçüt B10 (iptal etkili olma ≤ 90 dk) ve B11 (T0 INDETERMINATE oranı ≤ %0,5) eklenir.

Karar 7 — Geçiş = replay + eşdeğerlik testi ​

Faz B → Faz 0 geçişi, liste sürüm arşivinin kontrat çağrılarına yeniden oynatılmasıdır (docs/delivery/05-MIGRATION-TO-CHAIN.md §2); statü geçmişindeki since zamanları revokedAt/validFrom alanlarına yazılır ki isCredentialAcceptable(issuerId, iat) beta dönemi belgeleri için aynı cevabı versin (D-BC-3). Kabul ölçütü: pilot boyunca kaydedilen her (issuer_id, schema_id, iat, list_id, version) sorgusu için TrustSource(list) ve TrustSource(chain) aynı C1/C2/C3/D5 cevabını vermelidir; ACCEPTED/REJECTED farkı = geçiş tamamlanmamıştır. Verilmiş credential'lar yeniden verilmez; cüzdan ve issuer servisi değişmez.

Gerekçe ​

  1. Güven eşdeğerliği (F1). Tek operatörlü zincir ile tek operatörün imzaladığı liste aynı güven varsayımına dayanır; ikincisi ucuz, standart (ETSI 119 612) ve EUDI'nin kendi modelidir.
  2. Mimari korunur. Okuma arayüzü (TrustSource = SPEC-BC-0001 §11.2 okuma seti), A–E doğrulama hattı, SD-JWT VC profili, status list, şema kayıt defteri, cüzdan, protokoller iki fazda birebir aynıdır. Beta bir "hack" değil, kanonik mimarinin tek-imzacılı özel hâlidir.
  3. Geri dönülebilirlik. Liste → zincir replay ile geçer; zincir → liste (ARCH-0004 SEV1'de) indeksleyici projeksiyonuyla geri dönebilir. İki yön de aynı formatı kullanır.
  4. Dürüstlük. Faz 0 sınırları bildirimi zaten "Tamga hem operatör hem düzenleyici" diyordu; Faz B bunu daha da açık yazar ve zincirin ne zaman değer ürettiğini tanımlar.
  5. TDT-first, devir maliyetini sıfıra indirir ve "devletlerle çalışan altyapı" anlatısını veri yapısında kanıtlar (rezerve slotlar, vekâleten operatör).

Değerlendirilen Alternatifler ​

A — Zinciri bekle (mevcut plan) — Reddedildi ​

Pilot, Foundry kurulumu + derleme + testnet + denetime bağlı kalır (aylar). Güvence kazancı yok (F1). Üniversite ve yatırımcı görüşmeleri gecikir.

B — Tek node'lu / dört node'lu "geliştirme zinciri" ile pilot — Reddedildi ​

Zincir görünümü verir, güven vermez; ayrıca zincir işletim maliyetini (node'lar, RPC güvenliği O1, indeksleyici) beta'ya taşır. "Blockchain'li pilot" pazarlaması yanıltıcı olur (D-GTM-1/5: "blockchain" değil "doğrulanabilir kayıt altyapısı").

C — Web2 demo (tamga-demo tarzı) ile pilot — Reddedildi ​

Güven listesi, X.509, SD-JWT VC, status list olmadan yapılan bir demo "aynı mimari" değildir; zincire geçişte her şey yeniden yazılır; kriptografik iddialar gösterilemez. tamga-demo yalnızca ekran/anlatı referansıdır (BIP39 seed cüzdanı WL1'i ihlal eder).

D — Gün 1'den çok-taraflı zincir (ikinci kurumla) — Ertelendi ​

Doğru hedef ama ikinci bağımsız operatör bugün yok; onu bulmanın yolu pilotu göstermektir. Karar 4 tam olarak bu eşiği tanımlar.

Sonuçlar ​

Bağlayıcı ​

  1. DECISIONS: D-BC-6 (Faz B + zincir başlangıç eşiği), D-GTM-2 (Ö'/bildirim v2), D-GOV-5 (TDT-first); D-GOV-2 tablosuna başlangıç satırı. Değiştirilen kararlar tablosuna: PM-GTM Ö1/Ö2 → Ö1'/Ö2'.
  2. ARCH-0001 §3: Faz B satırı; Faz 0 tanımı "≥2 bağımsız validator operatörü".
  3. PM-GTM-0001 v2.0.0 (Karar 6).
  4. SPEC-CRED-0003, SPEC-SCHEMA-0001, SPEC-BC-0001, ARCH-0003: Karar 3 sürüm notları.
  5. SPEC-ID-0002 §8.1: projeksiyon kaynağı "kanonik kayıt (zincir veya Faz B listesi)".
  6. Yeni doküman SPEC-TRUST-0001 (liste formatı) /new-doc ile; PM-TRUST-0002 / Tamga Trust Framework (WB 5 katman) /new-doc ile.
  7. (bu depo) kod tabanı bu ADR'ye bağlıdır; TrustSource dışında liste yorumlayan iş mantığı yazılamaz (BT4).

Değişmeyen kararlar ​

D-BC-0 (Besu/QBFT), D-GOV-0, D-ID-1, D-CRED-1, D-ASSUR-1, D-SCHEMA-1/2/3 (ADR-0010 ayrı ele alır), D-REV-1/2/3, D-TRUST-0, D-AUTH-5, D-STR-1..4, D-GTM-1. Bu ADR yalnızca zincirin ne zaman kurulacağını ve o güne kadar çapanın kimin imzası olduğunu tanımlar.

Kabul edilen ödünleşimler ​

  • Çift-konuşma koruması zayıflar (Karar 3, bildirim madde 6).
  • Tamga operatör bileşeni (trust-publisher) tek nokta arızasıdır: liste süresi dolana kadar önbellekten doğrulama sürer, sonra INDETERMINATE; runbook + iki kişilik erişim zorunlu.
  • GV3/GV4 (oy kuralları) Faz B'de askıdadır; yönetişim kodda değil belgede yaşar.

İlişkiler ​

Ekler: ARCH-0001 Faz B · PM-GTM-0001 v2 · D-GOV-2 başlangıç eşiği Yorumlar (sürüm notu): ADR-0007, ADR-0008, SPEC-CRED-0003, SPEC-SCHEMA-0001, SPEC-BC-0001, ARCH-0003Dayanır: ADR-0001 (değişmez), ADR-0002 (egemenlik, cross-recognition), PM-ASSUR-0001 (devletsiz bootstrap) Doğurur: SPEC-TRUST-0001, Tamga Trust Framework, (bu depo) Kardeş: ADR-0010 (vct URN + kategori — TDT-first'ün tip kimliğine uygulanması) Analiz kaynağı: docs/beta/02, 03, 04 (DB-1, DB-2, DB-10, DB-17), 05 (R-2, R-5, R-6), 06 §3.4

Durum ​

Accepted ✅ — 2026-09-24. DECISIONS'a D-BC-6, D-GTM-2, D-GOV-5 olarak işlendi; etkilenen SPEC sürüm güncellemeleri DECISIONS §10 açık taahhütler listesindedir.