Tamga Docs · Geliştirici

Appearance

RS-FRAMEWORKS-0001Araştırma · BlockchainTaslaksürüm 0.1.02026-07-29T00:00:00.000Z

Giriş ​

Bu doküman, PM-BC-0001 kararında bilinçli olarak açık bırakılan Katman 4 — somut çerçeve/motor seçimini analiz eder. İki ciddi aday vardır:

  1. Hyperledger Besu (QBFT consensus ile)
  2. Cosmos SDK (CometBFT consensus ile)

Amaç, Tamga'nın gereksinimlerine göre birini önermek ve kararı ADR-0001'e taşımaktır. Temel kavramlar için ACA-BC-0001'e bakılır.

1. Kıyas Kriterleri (Tamga Gereksinimleri) ​

PM-BC-0001 ve PM-PH-0001'den doğan gereksinimler:

#GereksinimKaynak
G1İzinli (permissioned), bilinen validator setiPM-BC-0001 #2
G2Devlet başına eşit oy gücü (PoA)PM-BC-0001 #5
G3Anında (deterministik) kesinlikPM-BC-0001, ACA-BC-0001 §6
G4Egemenlik — kimseye/hiçbir ağa bağlı olmamaPM-PH-0001
G5Açık kaynakPM-BC-0001 #1
G6Tek ortak zincir (çok-zincir zorunlu değil)PM-BC-0001 #3
G7Gelecekte varlık/ödeme/saklama (akıllı kontrat)PM-PH-0001, 2026-07-29
G8EBSI ile birlikte çalışabilirlikRS-EBSI-0001

2. Aday 1 — Hyperledger Besu (QBFT) ​

Nedir? ​

Açık kaynak bir Ethereum client'ı (Java). Apache 2.0 lisanslı, Linux Foundation (LF Decentralized Trust) çatısında geliştirilir. Hem Ethereum ana ağına bağlanabilir hem de tamamen bağımsız, izinli özel ağ olarak çalışabilir.

Consensus — QBFT ​

  • Kurumsal düzey için önerilen consensus.
  • Onaylı validator'lar blokları imzalar; blok zincire girmeden önce 2/3+ süper çoğunluk imzalamalıdır.
  • Single-block finality (anında kesinlik).
  • Validator ekleme/çıkarma: mevcut validator'lar oylar.
  • PoA ailesindendir; oy gücü validator başına eşittir.

Akıllı Kontrat — EVM ​

  • EVM (Ethereum Virtual Machine) çalıştırır; Solidity kontratları destekler; standart JSON-RPC sunar.
  • Devasa Ethereum geliştirici ekosistemi ve olgun token/varlık kalıpları (ERC-20/721/1155) hazır.

Artı / Eksi ​

Artı: EVM (varlık/ödeme için ideal — G7), EBSI'nin seçimi (G8), kurumsal izinli odak, olgun araç ekosistemi, tek ağ için basit. Eksi: QBFT klasik BFT olduğundan ~20 validator üstünde zorlanır (mesaj karmaşıklığı). TPS yüksek yüzler–düşük binler.

3. Aday 2 — Cosmos SDK (CometBFT) ​

Nedir? ​

Kendi uygulamaya özel (app-specific) blockchain'ini kurmak için bir framework (Go). Zincirler arası yerel birlikte çalışabilirlik (IBC) ile öne çıkar. CometBFT (eski adıyla Tendermint) consensus motorunu kullanır.

Consensus — CometBFT ​

  • BFT tabanlı, anında kesinlik (<1 sn).
  • 200+ validator destekler — klasik BFT'nin pratik sınırlarının çok ötesinde (daha iyi ölçekleme).
  • 2.000+ TPS, optimize edilmişse 10.000+.

Akıllı Kontrat ​

  • Yerel dil Go (modüller). Akıllı kontrat için CosmWasm (Rust) veya Cosmos EVM (EVM uyumluluk katmanı) eklenir.
  • EVM burada yerel değil, bir katman olarak gelir.

Artı / Eksi ​

Artı: Üstün validator ölçekleme (G2 çok sayıda validatorda), yüksek TPS, egemen çok-zincir + IBC, güçlü özelleştirme. Eksi: EVM yerel değil (varlık/ödeme ekosistemi için ek katman — G7); çok-zincir/IBC avantajı Tamga'nın "tek ortak zincir" (G6) kararında büyük ölçüde gereksiz; öğrenme eğrisi (Go/CosmWasm).

4. Karşılaştırma Tablosu ​

KriterBesu (QBFT)Cosmos SDK (CometBFT)
İzinli / PoA (G1, G2)✅ Yerleşik✅ (modüllerle)
Anında kesinlik (G3)✅ Single-block✅ <1 sn
Egemenlik (G4)✅ Kendi ağ, Apache 2.0✅ Kendi ağ, Apache 2.0
Açık kaynak (G5)✅✅
Tek ortak zincir (G6)✅ İdeal⚠️ Güçlü ama IBC avantajı atıl kalır
Akıllı kontrat / varlık (G7)✅ EVM yerel, olgun⚠️ EVM katman olarak
EBSI birlikte çalışabilirlik (G8)✅ Aynı yığın⚠️ Farklı yığın
Validator ölçekleme⚠️ ~20 rahat✅ 200+
TPSYüzler–binler2.000–10.000+
EkosistemEVM/Ethereum (devasa)Cosmos/IBC

5. Egemenlik Analizi (Kritik) ​

Temel kaygı: "Kendi ağımız olsun, kimseye/Ethereum'a bağlı olmayalım." Her iki seçenek de bunu karşılar, ama netleştirelim:

  • Besu ≠ Ethereum ağı. Besu bir client yazılımıdır; özel ağ modunda kendi genesis'i, kendi chain ID'si, kendi validator setiyle çalışır ve Ethereum ana ağına bağlı değildir.
  • EVM ≠ ağ bağımlılığı. EVM bir çalıştırma ortamı standardıdır (işlemci mimarisi gibi); kullanmak seni hiçbir ağa bağlamaz.
  • Lisans: Apache 2.0 — istenirse fork edilip bağımsız sürdürülebilir. Şirket kilidi yok.

Sonuç: Egemenlik açısından iki seçenek de eşdeğerdir; ikisi de "tamamen bizim ağımız" sonucunu verir. Bu kriter belirleyici değildir; belirleyici olan uyum + gelecek yetenekler + emsaldir.

6. Tamga'ya Göre Değerlendirme ​

Belirleyici üç kriter:

  1. G7 — Gelecek varlık/ödeme yeteneği: Besu'nun yerel EVM'i, ERC standartlarıyla varlık/transfer/ödeme için doğrudan zemindir. Cosmos'ta bu bir ek katmandır. Besu lehine.
  2. G8 — EBSI birlikte çalışabilirliği: EBSI Besu + IBFT 2.0 kullanır (RS-EBSI-0001). Aynı yığın, entegrasyon ve öğrenme transferini kolaylaştırır. Besu lehine.
  3. G6 — Tek ortak zincir: Cosmos'un en güçlü kozu (egemen çok-zincir + IBC) Tamga'nın tek-zincir kararında atıl kalır. Besu lehine (basitlik).

Cosmos'un tek üstünlüğü (validator ölçekleme, yüksek TPS) Tamga için kritik değildir ve aşağıdaki tasarımla giderilir.

7. Validator Ölçekleme Çözümü ​

QBFT'nin ~20 validator sınırı, Tamga'nın "devletler + kurumları" modeliyle çelişmez; aksine temiz bir ayrım verir:

text
VALIDATOR (blok imzalar, eşit oy)  =  Devletler
                                       (~6–20; Türk Devletleri Teşkilatı ölçeğinde ideal)

FULL NODE (okur, doğrular, imzalamaz) = Devletlerin güvendiği kurumlar
                                         (banka, üniversite, noter — sınırsız sayıda)
  • Bu, PM-BC-0001 #5 "devlet başına eşit güç" ilkesini doğrudan uygular (yalnızca devletler oy verir, eşit).
  • Kurumlar full node olarak ağa katılır, işlemleri doğrular, ama consensus oyu kullanmaz.
  • EBSI de ~25-27 node ile bu bantta çalışır; ölçek kanıtlanmıştır.

Not: İleride validator sayısı devlet düzeyinde büyürse, bu bir açık ölçek sorusudur (PM-BC-0001 Gelecek). O noktada IBFT/QBFT ayarları veya bölgesel yapı değerlendirilir.

8. Öneri ​

Hyperledger Besu, QBFT consensus ile.

Gerekçe: EVM ile gelecek varlık/ödeme yeteneği (G7), EBSI ile aynı yığın/birlikte çalışabilirlik (G8), tek-zincil basitlik (G6), izinli/eşit-güç/anında-kesinlik gereksinimlerini yerleşik karşılaması (G1–G3), tam egemenlik (G4–G5). Tek dezavantajı (validator ölçekleme) "devletler=validator, kurumlar=full node" tasarımıyla giderilir.

Bu öneri ADR-0001'de resmi karara bağlanır.

9. Açık Konular / Kalan Riskler ​

  1. Validator sayısı büyürse ölçek stratejisi (PM-BC-0001 Gelecek).
  2. QBFT vs IBFT 2.0: EBSI IBFT 2.0 kullanıyor; Besu QBFT'yi öneriyor (IBFT 2.0'ın olgunlaşmış hali). İkisi arasında son seçim implementasyon aşamasında netleşir.
  3. Kimlik/kurtarma tasarımı (cihaz kaybı, şifreli yedek, mahkeme erişimi) — ayrı Project Memory konusu, framework'ten bağımsız.
  4. Performans doğrulaması — gerçek yük testleri ileride.

10. Referanslar ​

Web Kaynakları (2026-07-29 erişim) ​

İlgili Dokümanlar ​

  • PM-BC-0001 — Blockchain ve validator modeli (Katman 4 bu dokümanla kapanır).
  • ADR-0001 — Framework kararı (bu araştırmanın sonucu).
  • RS-EBSI-0001 — EBSI'nin Besu + IBFT 2.0 seçimi.
  • ACA-BC-0001 — Consensus temelleri.

Durum ​

review_status: Draft. Karşılaştırma ve öneri tamamlandı. Karar ADR-0001'de "Accepted" olarak kaydedildi. Bu doküman, implementasyon aşamasında (QBFT vs IBFT 2.0 son seçimi, performans testleri) güncellenecektir.