Tamga Docs · Geliştirici

Appearance

RS-EIDAS-0001Araştırma · IdentityTaslaksürüm 0.2.02026-09-11T00:00:00.000Z

Giriş ​

Bu doküman harici bir sistemi analiz eder: eIDAS 2.0 regülasyonu ve onun getirdiği EUDI Wallet (European Digital Identity Wallet) ekosistemi.

Amaç Tamga Network'ün tasarımını yapmak değildir. Amaç, Tamga Network'ün üzerine kurulacağı standart ve regülasyon zeminini net biçimde anlamaktır. Tamga Network eğer bir dijital kimlik/güven altyapısı olacaksa, EUDI Wallet hem rakip değil zemin, hem de en önemli uyum hedefidir. Bu nedenle bu doküman keystone (temel taş) niteliğindedir; sonraki mimari ve karar dokümanları buna referans verecektir.

Kritik erken bulgu: EUDI Wallet mimarisi (ARF) blockchain'i zorunlu kılmaz ve kişisel veriyi zincire yazmaz. Bu, Tamga'nın blockchain tasarımını doğrudan etkiler. Ayrıntı: Bölüm 7.

1. eIDAS ve eIDAS 2.0 Nedir? ​

eIDAS, "electronic IDentification, Authentication and trust Services" kısaltmasıdır. AB'nin elektronik kimlik ve güven hizmetleri (elektronik imza, mühür, zaman damgası, sertifika) için ortak hukuki çerçevesidir.

  • eIDAS 1.0: Regulation (EU) 910/2014. Elektronik imza ve güven hizmetlerini standardize etti, ama bir "cüzdan" kavramı yoktu.
  • eIDAS 2.0: Regulation (EU) 2024/1183 (Mayıs 2024 yürürlüğe girdi), 910/2014'ü değiştirir. En büyük yeniliği: her AB üye devletinin vatandaşlarına en az bir EUDI Wallet sunma zorunluluğu.

eIDAS 2.0'ın getirdiği temel kavram: kullanıcı kontrollü, taşınabilir, seçici açıklama yapabilen bir dijital kimlik cüzdanı.

2. EUDI Wallet Nedir? (Ekosistem ve Roller) ​

EUDI Wallet, kullanıcının kimlik verilerini ve doğrulanabilir belgelerini (attestation) sakladığı, kontrol ettiği ve seçici biçimde paylaştığı bir uygulamadır. Merkezî bir veritabanı değil, kullanıcının elindeki (holder) bir cüzdandır.

Ekosistem Rolleri (ARF Bölüm 3) ​

RolGörevi
Wallet UnitKullanıcının cüzdanı. Verileri tutar, sunar, imzalar.
PID ProviderPerson Identification Data (temel kimlik) sağlayıcısı — genelde devlet.
Attestation Provider (QEAA/EAA)Diploma, ehliyet, sağlık belgesi gibi doğrulanabilir belgeleri veren kurum.
Relying Party (RP)Kimlik/belge doğrulaması isteyen taraf (banka, işveren, web sitesi).
Trusted List ProviderHangi issuer/RP'lerin güvenilir olduğunu yayınlayan otorite.

Temel akış:

text
PID Provider / Attestation Provider  --(OpenID4VCI)-->  Wallet Unit
Wallet Unit  --(OpenID4VP, selective disclosure)-->  Relying Party

3. ARF — Architecture and Reference Framework ​

ARF, EUDI Wallet ekosisteminin bağlayıcı teknik referans dokümanıdır. Avrupa Komisyonu'nun eIDAS Expert Group'u tarafından GitHub üzerinde açık biçimde geliştirilir.

  • Güncel sürüm: v3.0.0 (23 Temmuz 2026).
  • Önceki önemli sürümler: v2.9.0 (Mayıs 2025), v2.8.0 (Şubat 2025), v2.4.0 (Temmuz 2024).
  • v3.0.0 yenilikleri: Commission Implementing Regulation'larla hizalama, Functional Conformance Assessment Framework, relying party servisleri, wallet-to-wallet etkileşim ve trust-anchor retrieval gereksinimleri.

ARF Bölüm Yapısı (11 ana bölüm) ​

  1. Introduction
  2. EUDI Wallet functionalities
  3. Roles within the EUDI Wallet ecosystem
  4. High-level architecture
  5. Data model and data exchange protocols
  6. Trust model
  7. Wallet Solution Certification and Risk Management
  8. Accessibility
  9. Document development
  10. References
  11. Annexes

Çıkarım: ARF sık güncellenen, yaşayan bir spec'tir. Tamga uyum iddiası taşıyacaksa hangi ARF sürümüne uyduğunu versiyonlayarak belirtmelidir.

4. Teknik Stack ​

ARF, cüzdanın "icat" edilmesini değil, belirli standartlara uymasını ister. Zorunlu teknik yapı taşları:

Credential (Attestation) Formatları ​

  • ISO/IEC 18013-5 — mdoc / mDL (mobile driving licence; mobil belge formatı).
  • SD-JWT VC (Selective Disclosure JWT Verifiable Credential; IETF taslağı). Seçici açıklamayı sağlar.
  • Tüm taraflar SD-JWT VC için HAIP (High Assurance Interoperability Profile) profilini desteklemek zorundadır.

Protokoller ​

  • OpenID4VCI (OpenID for Verifiable Credential Issuance): belge verme (issuance).
  • OpenID4VP (OpenID for Verifiable Presentation): belge sunma (presentation).
  • OAuth 2.0 altyapısı üzerine kurulu.

Kriptografi (ARF baseline) ​

  • P-256 (secp256r1) eğrisi — Wallet Instance Attestation için zorunlu.
  • ECDSA + SHA-256 — taban imza takımı.
  • mdoc cihaz doğrulaması aynı eğriyi COSE_Sign1 yapısıyla kullanır.

Çıkarım: Tamga'nın imza/credential katmanı bu formatları (SD-JWT VC, mdoc) ve eğrileri (P-256) desteklerse EUDI ile birlikte çalışabilir. Bu, [ileride PM/SPEC kararı] olacaktır.

4.4 İhraç profili — ETSI TS 119 472-3 (2026-09 derinleştirme) ​

Kaynak: ETSI TS 119 472-3 V1.1.1 (Mart 2026). Tam analiz + Tamga eşleme tablosu: operatörün standart analiz arşivi.

ETSI 119 472-3, EUDI Wallet'a PID/EAA ihracının kablo protokolünü tanımlar; temeli OpenID4VC-HAIP → OpenID4VCI'dir. Tamga'nın ihraç katmanı (ADR-0006 / D-CRED-1) için birebir conformance hedefidir. Öne çıkanlar:

  • İki sertifika modeli: access certificate (sağlayıcı endpoint kimliği, JWS x5c zinciri) + registration certificate (issuer_info → sağlayıcının ne ihraç etmeye yetkili olduğu; providesAttestations, registryURI). Bu, Tamga'nın issuer↔şema allowlist kararının (D-SCHEMA-2, ADR-0007 K6) EUDI muadili.
  • WIA/WUA (Wallet Instance/Unit Attestation) Wallet Provider imzalı; **"Trusted List of Wallet Providers"**a karşı doğrulanır. Tamga'da WUA zorunlu (D-CRED-1) ama wallet-provider trust anchor'ı henüz tanımsız → §10 açık soru.
  • Reuse policy (once_only/limited-time/rotating-batch/per-relying-party + batch) = izlenemezliğin credential seviyesindeki çözümü; Tamga'nın pairwise pseudonym (identifier seviyesi, SPEC-ID-0001 §7) çözümünü tamamlar.
  • X509-AC EAA (Annex A, x509_attr): EUDI ekosisteminin kendi profili attestation'ları X.509 Attribute Certificate olarak ihraç etmeyi resmen tanımlar. → Tamga'nın X.509 kurumsal kimlik kararının (ADR-0004) dış meşruiyeti: X.509 seçimi DID dünyasından kopuş değil, EUDI'nin de desteklediği bir formattır.

Sürüm notu: 119 472-3 (Mart 2026), ARF v2.4.0'a atıf yapar; bu doküman ARF v3.0.0 referans alır. Profil sabitlenirken sürüm uyumu izlenmeli (§10).

5. Güven Modeli (Trust Model) ​

EUDI güven modeli blockchain'e değil, eIDAS Trusted List'lerine dayanır.

  • Temel: Implementing Decision (EU) 2015/1505, Article 22a ile genişletilmiş.
  • Trusted List: her üye devletin yayınladığı, güvenilir güven hizmeti sağlayıcılarının (issuer, QTSP vb.) imzalı listesi.
  • Trust Anchor: doğrulamada kök güven noktası (genelde devlet/QTSP sertifikaları).
  • Registration Certificate: RP'lerin ne tür veri isteyebileceğini kayıt altına alan sertifika.

Yani "kim güvenilir?" sorusunun cevabı, imzalı ve otorite tarafından yayınlanan listelerle verilir — merkezî ama federatif (her ülke kendi listesini yönetir).

5.1 Trusted List mekaniği — ETSI TS 119 612 (2026-09 derinleştirme) ​

Kaynak: ETSI TS 119 612 V2.4.1 (Ağu 2025). Tam analiz + 17 satırlık Tamga eşleme tablosu: operatörün standart analiz arşivi. Bu standart, yukarıda özetlenen güven modelinin tam teknik metnidir.

Trusted List (TL) = dijital imzalı (XAdES), makine-okunur (XML) bir liste; bir Scheme Operator (TLSO) yayımlar ve hangi Trust Service Provider'ların (TSP) hangi hizmetlerinin onaylı olduğunu, güncel statüsünü ve statü geçmişini bildirir. Altı bileşen: Tag · Scheme info · TSP info · Service info (tip + dijital kimlik + statü) · Service history · Digital signature.

🔑 En kritik bulgu (Giriş + §1 Scope): Standart, AB-dışı ülke ve uluslararası kuruluşların kendi TL'lerini bu formatta yayımlamasını açıkça destekler — amaç karşılıklı tanıma (mutual recognition). Türkiye AB-dışı, Türk dünyası bir uluslararası gruplama; §5.1.5 çok-devletli ülke kodlarını (GCC/ASEAN örnekleri) destekler. Yani Tamga doğrudan 119 612-uyumlu bir TLSO olabilir ve AB LOTL ile çapraz tanınabilir. Kurumsal taraf için bu, did:web köprüsünden (SPEC-ID-0002 §8) daha güçlü ve düzenleyici-okunabilir bir interop yoludur.

Tamga kararlarıyla yapısal hizalama (standart, tasarımımıza hazır kelime dağarcığı verir):

ETSI 119 612Tamga karşılığı
NationalRootCA-QC service typeUlusal Root CA çıpalama (SPEC-ID-0002 §1, XC1) — birebir tip mevcut
Service digital identity = public key/cert; Root key → tüm hiyerarşi statüsü birlikte (§5.5.3 NOTE 5)certFingerprint + Root REVOKED → alt sertifikalar düşer (SPEC-ID-0002 §2/§4)
Service status: granted/withdrawn, recognised/deprecated-at-national-levelRootStatus/IssuerStatus ACTIVE/RETIRED/REVOKED — 1:1 eşlenebilir sözlük
Status history asla silinmez (§5.3.12)Yumuşak iptal, deactivated:true (silme değil), D-BC-4
TakenOverBy extension (§5.5.9.3)successorId / halef issuer (D-BC-5, XC2) — birebir
Pointers to other TSLs / LOTL / TLIssuerCross-recognition / tek-taraflı tanıma (ADR-0002)
≥2 kaydırmalı imza sertifikası (Annex A.2)Rollover örtüşme dönemi (SPEC-ID-0002 §4)
Periyodik yeniden yayın + anti-rollback (§6, ≤6 ay)Status list "sabit aralıklı, gürültülü yayın" (ADR-0008)
Trust anchor management (Annex I)Verifier + assurance politika motoru (PM-ASSUR-0001)

🔵 Tamga'nın konumlanması netleşiyor: ETSI TL'i off-chain imzalar ve digest'ini Resmi Gazete'ye (OJEU) koyar; Tamga aynı trust-list state'ini zincire (RootCARegistry) çıpalar. Yani Tamga = "eIDAS Trusted List modeli + Resmi Gazete digest'i yerine blockchain trust anchor". Bu, Bölüm 7'deki "blockchain = trust anchor yayını" tezinin doğrudan kanıtıdır ve whitepaper için savunulabilir, temiz bir konumlandırmadır.

6. İptal ve Durum Yönetimi (Revocation / Status) ​

Bir belgenin geçerliliğini yitirmesi (iptal) mahremiyet açısından en hassas konudur.

  • ARF mekanizması: Attestation Status List (ASL) — her belgenin durumunu bir bit/byte ile temsil eden, mahremiyet korumalı bir bit dizisi (bitstring).
  • İptal on-chain DEĞİLDİR ve kullanıcı kontrolünde kalır.
  • Linking (izlenebilirlik) tehdidi: Eğer hem issuer hem RP iptal durumuna erişebilirse, zaman damgaları/indeksler üzerinden işbirliğiyle kullanıcıyı farklı işlemlerde izleyebilirler. Bu, akademik ve düzenleyici olarak aktif tartışma alanıdır (ör. cascaded Bloom filter ile randomize edilmiş, unlinkable iptal listeleri önerileri).

Çıkarım: İptal mekanizması tasarlarken mahremiyet (unlinkability) birinci sınıf gereksinimdir. Naif "on-chain iptal listesi" gizli bir izleme aracına dönüşebilir.

7. Blockchain Bu Mimarinin Neresinde? ​

Bu, Tamga için en kritik bölümdür.

Bulgu: ARF blockchain'i zorunlu KILMAZ ​

  • EUDI güven modeli Trusted List'lere dayanır, blockchain'e değil.
  • İptal, status list ile yapılır, on-chain değil.
  • Kişisel veri (PID, attestation) cüzdanda, kullanıcının elinde tutulur; hiçbir merkezî veritabanına veya deftere yazılmaz.

Neden? — GDPR Gerilimi ​

  • GDPR silinme hakkı (right to erasure) verir. Blockchain değiştirilemez (immutable) olduğu için silmeye izin vermez → doğrudan çatışma.
  • Bu yüzden kişisel veri — ve çoğu zaman korelasyon kurulabilen hash'i bile — değiştirilemez bir deftere yazılmamalıdır.
  • İspanya Veri Koruma Otoritesi (AEPD) dahil düzenleyiciler ve topluluk, ARF'in GDPR açısından hâlâ boşlukları olduğunu belirtir; linking/izlenebilirlik en çok tartışılan konudur.

Blockchain'in MEŞRU yeri ​

Blockchain, EUDI-uyumlu bir sistemde şu kişisel olmayan güven verisi için kullanılabilir (ve akademik olarak araştırılmaktadır):

  • Trust registry / trusted list yayını ve bütünlüğü
  • Issuer public anahtarlarının / trust anchor'ların çapalanması (anchoring)
  • Şema (schema) kayıtları
  • Mahremiyet korumalı iptal/durum kayıtları (unlinkable tasarımla)
  • Yönetişim (governance) kayıtları — kim node/validator, kim issuer yetkisi aldı

Tamga için doğrudan çıkarım: "Blockchain müşteri görmez, sadece trust katmanını sağlar" tezi doğrudur. Ancak trust katmanı = kayıt defteri (registry/anchor), credential deposu değildir. Kişisel veri ve bireysel credential asla zincire gitmez. Bu ilke PM-TRUST-0001 olarak kalıcı karara bağlanmalıdır.

8. Qualified Electronic Signature (QES) ve İmza ​

Kullanıcının şu anki odağı imzalama olduğundan bu bölüm önemli.

  • eIDAS imza seviyeleri: SES (basit) → AES (gelişmiş) → QES (nitelikli). QES en yüksek seviyedir ve hukuken ıslak imzaya eşdeğerdir.
  • eIDAS 2.0 ile EUDI Wallet, kullanıcının nitelikli elektronik imza (QES) oluşturabilmesini sağlar — mobil cihaz üzerinden.
  • Teknik olarak imza, bir QSCD (Qualified Signature Creation Device) veya uzaktan (remote) QES hizmeti üzerinden üretilir; anahtarlar güvenli donanımda (Secure Element / HSM) tutulur.
  • Önemli: İmza yeteneği blockchain'den bağımsızdır. Mevcut kripto standartları (P-256/ECDSA, RSA, COSE/JWS) ile prototiplenebilir. Blockchain beklemeyi gerektirmez.

Çıkarım: Tamga'nın "imza" ürünü bir QSCD/remote-QES yaklaşımıyla, EUDI imza akışına (ve Türkiye'deki e-imza mevzuatına) uyumlu tasarlanabilir. Bu, en erken kod prototipi çıkarılabilecek Ray'dir.

9. Türkiye Durumu ​

  • Türkiye AB üyesi değildir; dolayısıyla eIDAS 2.0 Türkiye'yi doğrudan bağlamaz.
  • Türkiye'nin mevcut elektronik imza rejimi 5070 sayılı Elektronik İmza Kanunu'na dayanır. Nitelikli sertifikaları TÜBİTAK KamuSM, TÜRKTRUST gibi QTSP'ler verir.
  • Türkiye eIDAS 2.0'ın getirdiği güncel standartları henüz benimsememiştir, ancak elektronik imza/dijital kimlik sistemlerini uluslararası standartlara hizalama yönünde çalışmalar vardır.
  • e-Devlet altyapısı güçlü bir devlet-kimlik zeminidir.

Stratejik çıkarım: Tamga için fırsat penceresi, "Türkiye'de EUDI benzeri regülasyon çıkacak" öngörüsüdür. EUDI-uyumlu (SD-JWT VC, OpenID4VP, QES) bir mimari, regülasyon geldiğinde hazır olmayı sağlar. Bu öngörü PM-PH-0001 (felsefe/vizyon) dokümanında gerekçelendirilmelidir.

10. Tamga İçin Açık Sorular (Karara Bağlanacak) ​

Bu araştırmadan doğan, Project Memory / ADR'de karara bağlanması gereken sorular:

  1. Kapsam: Tamga tam EUDI-uyum mu hedefliyor, yoksa "EUDI-uyumlu ama bağımsız" bir Türkiye/global altyapı mı? → PM-PH-0001
  2. On-chain sınırı: Zincire tam olarak ne yazılır? (Öneri: sadece trust registry/anchor, asla PII/credential.) → PM-TRUST-0001
  3. Blockchain seçimi: Kendi izinli ağ mı, hazır çerçeve mi (Cosmos SDK/CometBFT, Besu QBFT)? → PM-BC-0001
  4. İmza modeli: QSCD mi, remote-QES mi? Hangi seviye (AES/QES)? → ileride SPEC-SIGN.
  5. Format uyumu: SD-JWT VC + mdoc zorunlu tutulacak mı? → ileride SPEC-CRED.

ETSI derinleştirmesinden doğan yeni açık sorular (2026-09, §4.4 + §5.1):

  1. 119 612 XML export: On-chain RootCARegistry/Issuer Registry state'inin ETSI-uyumlu Trusted List (XML/XAdES) projeksiyonu üretilecek mi? (AB LOTL ile çapraz tanıma; kurumsal tarafın did:web köprüsü muadili — kontrat değişikliği gerektirmez, sdk/ çıktı katmanı.) → ADR-0002 / SPEC-ID-0002 senkron.
  2. Statü sözlüğü 1:1 tablosu: Tamga RootStatus/IssuerStatus ↔ ETSI Svcstatus (granted/withdrawn/recognised/deprecated) resmi eşleme tablosu → SPEC-ID-0002.
  3. Türk dünyası gruplama kodu: §5.1.5 çok-devletli ülke kodu (GCC/ASEAN gibi) Tamga için tanımlanacak mı? → ADR-0002 cross-recognition.
  4. Wallet Provider trust anchor: WUA doğrulaması bir "Trusted List of Wallet Providers" gerektirir (119 472-3); Tamga'da WUA zorunlu ama bu trust anchor tanımsız → SPEC-CRED / PM-ASSUR-0001.
  5. Reuse/batch ↔ pairwise pseudonym: Credential-seviyesi izlenemezlik (batch, once_only, per-relying-party) ile identifier-seviyesi pairwise pseudonym (SPEC-ID-0001 §7) nasıl birleşecek? → ileride SPEC-CRED.
  6. ARF sürüm uyumu: 119 472-3 → ARF v2.4.0; bu doküman → v3.0.0. Profil sabitlenirken sürüm izlenmeli.

11. Referanslar ​

Regülasyon ve Standart ​

  • Regulation (EU) 2024/1183 — eIDAS 2.0
  • Regulation (EU) 910/2014 — eIDAS 1.0
  • Implementing Decision (EU) 2015/1505 — Trusted Lists
  • ETSI TS 119 612 V2.4.1 (2025-08) — Trusted Lists (§5.1 kaynağı; yerel analiz: operatörün standart analiz arşivi)
  • ETSI TS 119 472-3 V1.1.1 (2026-03) — EAA/PID issuance profiles (§4.4 kaynağı; yerel analiz: operatörün standart analiz arşivi)
  • ETSI TS 119 471 / 119 472-1 / 119 472-2 (EAA policy + genel + sunum profilleri)
  • ISO/IEC 18013-5 — mdoc / mDL
  • IETF SD-JWT VC (draft)
  • OpenID4VCI / OpenID4VP — OpenID Foundation; OpenID4VC-HAIP 1.0
  • 5070 sayılı Elektronik İmza Kanunu (Türkiye)

Web Kaynakları (2026-07-29 erişim) ​

İlgili Dokümanlar ​

  • PM-PH-0001 — Digital Trust Infrastructure felsefesi ve EUDI konumlandırması
  • PM-TRUST-0001 — On-chain / off-chain sınırı (GDPR)
  • PM-BC-0001 — Blockchain seçimi ve validator modeli
  • ADR-0002 — Egemenlik + cross-recognition (TL işaretçileri / AB-dışı TLSO yolu)
  • ADR-0004 / SPEC-ID-0002 — X.509 kurumsal kimlik (X509-AC EAA ile meşru); RootCARegistry = TL çıpası
  • PM-ASSUR-0001 — Assurance + trusted list (trust anchor yönetimi)

Durum ​

review_status: Draft. v0.1.0 ARF tabanlı ilk taslaktı. v0.2.0 (2026-09-11): ETSI TS 119 612 (Trusted Lists) ve ETSI TS 119 472-3 (EAA/PID ihraç) birincil metinlerinden derinleştirildi (§5.1 + §4.4) ve Tamga kararlarıyla (RootCARegistry, issuer registry, cross-recognition, X.509, soft revocation, assurance) eşlendi. İki manşet: (1) AB-dışı TLSO olarak karşılıklı tanıma yolu açık; (2) Tamga = "eIDAS Trusted List + blockchain trust anchor" olarak konumlanıyor. Yeni açık sorular §10 (md. 6–11). Sonraki adım ARF v3.0.0'ın §6 (Trust model) ve §5 (Data model) tam metninden derinleştirme. Açık sorular Project Memory/SPEC kararlarına dönüştükçe doküman Completed'a taşınacaktır.