Tamga Docs · Geliştirici

Appearance

PM-BC-0001Proje hafızası · BlockchainTaslaksürüm 0.1.02026-07-29T00:00:00.000Z

Giriş ​

Bu doküman, Tamga Network'ün blockchain katmanına ilişkin temel mühendislik kararını ve gerekçesini kaydeder. Bir Project Memory dokümanıdır: yalnızca "ne seçtik" değil, neden seçtik, hangi alternatifleri elediğimiz ve ödünleşimler burada korunur.

Karar, RS-EIDAS-0001 araştırmasının bulguları ve proje yönetimiyle yapılan tasarım tartışması (2026-07-29) üzerine alınmıştır.

Problem ​

Tamga Network bir Digital Trust Infrastructure'dır. Blockchain bu altyapının merkezi değil, yalnızca güven katmanıdır. Buna rağmen birçok temel soru cevapsızdı:

  • Kendi ağımızı mı kuralım, mevcut bir zincirin (ör. Ethereum) üzerine mi çıkalım?
  • Ağı kim çalıştırır, kim doğrular (validator)?
  • Devletler bu ağa nasıl güvenir ve nasıl kontrol eder?
  • "Kendi ağımızı kodlamak" ne demek — consensus'u sıfırdan mı yazacağız?
  • Zincire ne yazılır?

Bu doküman ilk üç ve dördüncü soruyu karara bağlar. "Zincire ne yazılır" sorusu ayrı bir kararda ele alınır: PM-TRUST-0001.

Karar ​

Aşağıdaki noktalar karara bağlanmıştır (2026-07-29):

  1. Kendi egemen ağımız. Tamga, mevcut bir kamu zincirinin (Ethereum vb.) üzerine değil, kendi bağımsız, açık kaynak zinciri olarak kurulur. Gerekçe: devletlerin, kontrolü başka bir ağa/topluluğa bağlı olmayan bir altyapı istemesi beklenir. Egemenlik ve güven bunu gerektirir.

  2. İzinli (permissioned) ağ. Ağa herkes validator olarak katılamaz. Validator olmak yetki (authority) ve onay gerektirir.

  3. Tek ortak global zincir. Her ülkeye ayrı zincir yerine, tüm katılımcı devletlerin birlikte doğruladığı tek ortak Tamga zinciri kurulur. (Not: Bu, ilerideki ölçek ihtiyaçlarına göre gözden geçirilebilir; bkz. Gelecek.)

  4. Validator = Devletler + güvendikleri kurumlar. Ana otorite devletlerdir. Devletler ayrıca kendi güvendikleri kurumlara (bankalar, üniversiteler, noterler, QTSP'ler) validator node açtırıp işlem doğrulatabilir.

  5. Her devletin eşit gücü. Ağdaki oy gücü servet/stake ile ağırlıklandırılmaz. Bir devlet = eşit ağırlık. Bu, "zengin/büyük olan daha çok kontrol eder" durumunu engeller ve devletler arası eşitliği korur. (Kurumlar node açsa da eşit-güç ilkesi devlet düzeyinde tanımlanır.)

  6. Yönetişim: Kurucu konsorsiyum + on-chain oylama. Başta bir kurucu güven grubu; yeni ülkelerin katılımı, validator ekleme/çıkarma ve protokol kararları zamanla zincir üstü oylamayla genişletilir.

    İnceltme (2026-08-05, ADR-0002): On-chain oylama YALNIZCA ağa üyelik (Katman 1: kim validator olur) için geçerlidir. Ulusal kayıtlar (issuer, relying party) ve sınır-ötesi tanıma oylanmaz — egemenlik-öncelikli model. Bkz. ADR-0002.

  7. Müşteri görmez. Blockchain arka planda çalışan güven katmanıdır; son kullanıcı doğrudan zincirle etkileşmez (cüzdan ücreti, zincir seçimi vb. yok).

Kritik Ayrım: "Kendi Ağımız" ≠ "Consensus'u Sıfırdan Yazmak" ​

Tartışmada ortaya çıkan en önemli kavramsal düğüm budur ve kalıcı olarak netleştirilmelidir.

"Kendi ağımız olsun" bir egemenlik/kontrol kararıdır, bir "her satırı biz yazalım" kararı değildir.

Kararın katmanlarını ayıralım:

KatmanNe demekDurum
1. EgemenlikAğ bize ait, genesis'i ve validator setini biz belirleriz✅ Karar: Evet, kendi bağımsız ağımız
2. Erişim modeliİzinli (permissioned) mi, izinsiz mi✅ Karar: İzinli
3. Consensus ailesiHangi tür mutabakat (BFT/PoA, PoW, PoS...)✅ Karar (ilke): İzinli BFT / PoA, eşit oy, anında kesinlik
4. Somut çerçeve/motorCosmos SDK/CometBFT mi, Besu/QBFT mi, başka mı✅ KARAR: Hyperledger Besu (QBFT) — bkz. ADR-0001 (2026-07-29)
5. Uygulama ayarlarıKaç validator, blok süresi, upgrade kuralları⬜ Sonra

Önemli sonuç: Kendi egemen ağımızı kurmak için consensus'u sıfırdan yazmamız gerekmez. CometBFT veya Besu gibi kanıtlanmış bir consensus motorunu kütüphane olarak kullanıp, onun üzerine kendi kurallarımızı (kim validator olur, ne yazılır, nasıl yönetilir) koyarak tamamen bize ait, bağımsız bir ağ elde ederiz.

  • Cosmos SDK kullanmak = "Cosmos'un ağına bağlanmak" değildir; kendi zincirini kurmak için bir araç setidir.
  • Sıfırdan consensus yazmak, ağı "daha çok bizim" yapmaz; sadece daha kırılgan ve yıllarca süren bir iş yapar. Egemenliğe katkısı yoktur.

Bu nedenle şu an bir consensus algoritması seçmiyoruz; consensus'un gereksinimlerini/ailesini belirliyoruz. Somut motor seçimi, çerçeve karşılaştırmasından sonra ADR ile yapılacaktır.

Consensus Modeli (İlke) ​

Yukarıdaki kararlardan consensus için şu gereksinimler doğar:

  • İzinli, bilinen validator seti → Nakamoto (PoW) ve serbest PoS elenir.
  • Eşit oy gücü (devlet başına) → stake-ağırlıklı model elenir; bu bir Proof of Authority (PoA) yaklaşımıdır.
  • Anında kesinlik (instant finality) → işlem doğrulanınca geri alınamaz; bu BFT tarzı mutabakat gerektirir (Tendermint/CometBFT ailesi veya QBFT/IBFT).
  • Yüksek güven, orta ölçekli node sayısı (onlarca devlet + kurum) → BFT bu ölçekte idealdir.

Özet: Tamga'nın consensus ailesi = İzinli BFT / Proof of Authority, devlet başına eşit oy, anında kesinlik.

Not: Arşivdeki (önceki araştırma, _archive/solidus-workspace/) consensus çalışması (CometBFT, HotStuff, Hedera) bu kararın girdisidir ve docs/research/ altına taşınıp güncellenmelidir (bkz. WORKSPACE-AUDIT-0001 migration backlog).

Değerlendirilen Alternatifler ​

Ethereum / L2 üzerine kurmak — Reddedildi ​

Hazır ekosistem ve güvenlik sağlar; ancak ağın kontrolü Ethereum topluluğuna/ekonomisine bağlı kalır, işlem ücretleri dışa bağımlıdır ve devletlerin egemenlik beklentisiyle çelişir. Ayrıca kamu zincirine kişisel veri yakınlığı GDPR açısından risklidir (bkz. RS-EIDAS-0001 §7).

İzinsiz (permissionless) ağ — Reddedildi ​

Herkesin validator olabildiği model, trust ve regülasyon zeminine (devletlerin güvencesi) uymaz.

Sıfırdan kendi consensus'umuz — Reddedildi (şimdilik) ​

Tam kontrol vaat eder ama yıllar sürer, güvenlik açısından risklidir ve egemenliğe ek fayda sağlamaz. Kanıtlanmış bir motor üzerine kendi ağımızı kurmak daha akılcıdır.

Stake-ağırlıklı PoS — Reddedildi ​

Ekonomik güce göre kontrol dağıtır; devletler arası eşitlik ilkesiyle çelişir.

Emsal: EBSI (European Blockchain Services Infrastructure) ​

Tamga'nın seçtiği model teorik değildir; AB'de zaten uygulanan ve 2026 Q4'te üretime alınması planlanan bir modeldir. EBSI, Tamga için en yakın emsaldir:

  • Public permissioned blockchain — kişisel veri değil, sınır ötesi güven hizmetleri (SSI, diploma, noterlik, sosyal güvenlik, sağlık) için.
  • 25–27 eşit yetkili validator node — AB/EEA devletleri ve akredite ortaklar tarafından çalıştırılır → devlet başına eşit güç (Tamga kararı #5 ile aynı).
  • Node operatörleri bir yönetişim gövdesi (EUROPEUM-EDIC) tarafından onaylanır + hukuki pakete uyar → kurucu konsorsiyum + onaya dayalı katılım (Tamga kararı #6 ile aynı).
  • eIDAS / EUDI ile hizalı — doğrulanabilir credential ve DID altyapısı.

Bu emsal, tasarım sezgisini güçlü biçimde doğrular: "kendi izinli ağ, devletler eşit node, konsorsiyumla yönetim" hayal değil, çalışan bir mimaridir. EBSI'nin teknik yığını (tarihsel olarak izinli Ethereum/Besu tabanlı) ayrı bir araştırma dokümanında incelenmelidir: RS-EBSI-0001 (planlı).

Ödünleşimler ve Sonuçlar ​

Kazançlar:

  • Egemenlik ve kontrol devletlerde.
  • Regülasyon/GDPR uyumu için esneklik (izinli, kişisel veri off-chain).
  • Eşit güç → jeopolitik denge.
  • Kanıtlanmış motor → daha hızlı ve güvenli başlangıç.

Maliyetler / riskler:

  • Tek ortak zincir, çok sayıda devlet katıldıkça ölçek/gecikme baskısı yaratabilir (BFT node sayısıyla iletişim maliyeti artar).
  • Kurucu konsorsiyumun ilk kompozisyonu hassas bir güven/politika meselesidir.
  • İzinli ağ, "gerçekten merkeziyetsiz mi" eleştirisine açıktır; bu, hedef kitleye (devletler) göre bilinçli bir tercihtir.
  • Node operatörlerinin akreditasyonu ve SLA'sı ciddi bir operasyonel yük getirir.

Gelecek / Açık Kararlar ​

Bu kararla kapanmayan, sıradaki adımlar:

  1. Somut çerçeve seçimi → ✅ KAPANDI: Hyperledger Besu (QBFT) seçildi. Karşılaştırma RS-FRAMEWORKS-0001, karar ADR-0001 (2026-07-29). Validator=devletler, full node=kurumlar.
  2. EBSI derin incelemesi: teknik yığın, node modeli, EUDI ilişkisi → RS-EBSI-0001 (planlı).
  3. Eşit-güç mekaniği: eşit oy gücünün teknik uygulanışı (validator ağırlıkları, kurum node'larının rolü).
  4. Ölçek stratejisi: çok sayıda devlet için tek zincirin sınırları; ileride bölgesel/katmanlı model gerekebilir.
  5. Yönetişim detayları: kurucu konsorsiyum kompozisyonu, oylama kuralları → PM-GOV-0001 (planlı).

İlişkiler / İlgili Dokümanlar ​

  • RS-EIDAS-0001 — eIDAS/EUDI zemini; blockchain'in trust katmanı olarak sınırlı rolü (§7).
  • PM-TRUST-0001 — Zincire ne yazılır/yazılmaz (GDPR sınırı). Bu kararın tamamlayıcısı.
  • PM-PH-0001 — Digital Trust Infrastructure felsefesi ve EUDI konumlandırması.
  • RS-FRAMEWORKS-0001 (planlı) — Cosmos vs Besu.
  • RS-EBSI-0001 (planlı) — EBSI derin inceleme.
  • PM-GOV-0001 (planlı) — Yönetişim modeli.

Durum ​

review_status: Draft. Temel yön karara bağlandı; somut çerçeve (Katman 4) bilinçli olarak açık bırakıldı ve araştırma + ADR bekliyor. Açık kararlar (Gelecek bölümü) ilgili dokümanlara dönüştükçe bu doküman Completed'a taşınacaktır.