Tamga Docs · Geliştirici

Appearance

ADR-0003Mimari karar kaydı · AuthorizationKabul edildisürüm 1.0.12026-09-10T00:00:00.000Z

ADR-0003 — Değer Katmanı Kancaları ​

Durum: Accepted Tarih: 2026-08-06 Karar veren: Tamga Network proje yönetimi Kaynak: docs/tamga-network-varlik-katmani-strateji.md §4 + docs/tamga-network-cuzdan-odeme-agent.md §2, §4 (stratejik girdi taslakları). Strateji gerekçesi → PM-AUTH-0001.

Bağlam ​

PM-AUTH-0001 kararı: Tamga bir yetkilendirme katmanıdır, mutabakat katmanı değil; ve kısa vadede hiçbir ödeme özelliği inşa edilmez. Ancak değer/ödeme/agent kapısını ileride açabilmek, bugün alınacak birkaç mimari karara bağlıdır. Bu kararların ortak özelliği: bugün neredeyse sıfır maliyetli, sonradan pratikte imkânsız (tüm kullanıcı tabanını yeni hesaplara göç ettirmek gerekir). Bu yüzden contracts/ Solidity yazılmadan önce sabitlenmeleri zorunludur.

Bu ADR, ADR-0001 (Besu/EVM) ve ADR-0002 (egemenlik-öncelikli yönetişim) üzerine kurulur; değer katmanı, X.509 vs DID kararından (DECISIONS D-ID-1) bağımsızdır (A katmanı = EVM adresi her hâlükârda vardır).

Karar ​

Karar 1 — Zincir hesabı baştan akıllı kontrat cüzdanı (EOA değil) ​

Vatandaşın/kurumun zincir hesabı, düz anahtar-adres eşlemesi (EOA) değil, bir kontrat hesabı (account abstraction, ERC-4337 tarzı) olmalıdır — bugün yalnızca kimlik işlemleri yapsa bile.

Bu tek karar şunları sonradan mümkün kılar: kurtarma, harcama limitleri, agent delegasyonu, gas sponsorluğu, çoklu imza, politika kuralları. Ayrıca gas sponsorluğu kamu hizmeti için zorunludur — vatandaşın "gas token" edinmesi gerekmemelidir. EOA ile başlanırsa bunların hiçbiri sonradan eklenemez.

Maliyet bugün: Bir kontrat deploy etmek. ~sıfır.

Karar 2 — Anahtar alanlarını kesin ayır + kurtarmayı ayır ​

Üç ayrı türetme yolu (derivation path), üç ayrı yaşam döngüsü:

Kimlik anahtarı  → credential sunumu, pseudonym türetme.   Kurtarılamaz*. Devredilemez.
Varlık anahtarı  → zincir işlemleri, değer transferi.       Kurtarılabilir. Sınırlı devredilebilir.
Agent anahtarı   → delegasyon kapsamında işlem.             Süreli. Anında iptal edilebilir.

Kurtarma ayrımı (bağlayıcı): Kurtarma mekanizması yalnızca varlık anahtarına/ hesabına uygulanır. Kimlik anahtarı ve credential'lar bu mekanizmaya asla dahil edilmez — aksi halde "kurtarıcılar" kimliği ele geçirebilir. (*Kimlik/pseudonym'ler ana tohumdan deterministik yeniden üretilir; credential'lar issuer'dan yeniden talep edilir — bunlar "kurtarma" değil, yeniden türetme/talep.)

Kurtarıcı kompozisyonu (karar, 2026-08-06): Varlık cüzdanı kurtarıcıları kullanıcı-seçimlidir (aile/güvenilen kişiler + isteğe bağlı kurum), M-of-N eşik + zaman kilidiyle. Zorunlu devlet kurumu kurtarıcı DEĞİLDİR — çünkü bu, tam da PM-AUTH-0001'de kaçınılan sansür/kaldıraç paradoksunu paradan içeri geri sokardı. Varlık kurtarması, kimlik escrow'undan (SPEC-BC-0002 guardian) ayrı ve bağımsız bir mekanizmadır. Somut M-of-N, zaman kilidi süresi ve kötüye-kullanım senaryoları → PM-ID-0003.

Maliyet bugün: Cüzdanda üç türetme yolu. ~bir günlük iş.

Karar 3 — Delegasyon kayıt defteri kapsam-genel (scope-generic) ​

Agent delegasyon kontratı bugün yazılır, ama kapsamlar ödeme-dışı tutulur (logistics:verify, health:read). scope alanı string yerine genişletilebilir tasarlanır; ileride pay:* kapsamı eklemek tek satır olur. Ödemeye-özel bir delegasyon sistemini sonradan yazmak, mevcut tüm delegasyonları geçersiz kılardı.

Delegasyonun değişmez ilkeleri (SPEC-AGENT-0001'de detaylanır): agent'ın kendi kimliği yok, türetilmiş yetkisi var; süresiz delegasyon yok (validUntil zorunlu); anında iptal (kill switch) koşulsuz; sorumluluk velidedir; her işlem delegasyon referansıyla loglanır; agent kimlik credential'ı sunamaz (yalnızca işlemsel yetki).

Karar 4 — Credential-gating genel bir primitif olsun ​

"Bu işlemi yapmak için şu credential gerekir" kuralı ödemeye-özel değil, genel bir kontrat kütüphanesi olmalı:

solidity
modifier requiresCredential(bytes32 credentialType, bytes calldata proof) { ... }

Bugün belge doğrulamasında; yarın "bu transferi ancak KYC'li hesaplar yapabilir" kuralında aynı primitif çalışır. SPEC-BC-0001 StatusList/IssuerRegistry doğrulamasıyla hizalıdır.

Daraltma (2026-09-10, SPEC-AGENT-0001): Bu karar daraltıldı. ADR-0008 ile iptal listesi zincir dışına çıktığından zincir bir credential'ın geçerliliğini göremez; bu yüzden Faz 0'da zincir üstü credential-gating yoktur ve requiresCredential bir zincir primitifi olarak yazılmaz. Doğrulama off-chain'de (SPEC-API-0001) yapılır. Gelecek açılma yolu (kayıtlı verifier'ın imzalı beyanı + tazelik + nonce) tasarım olarak SPEC-AGENT-0001 §4'te kayıtlıdır. Karar 3 (delegasyon) etkilenmez.

Karar 5 — Kendi token'ını çıkarma, ama token standardını yasaklama ​

Yönetişim ve teknik mimaride Tamga'nın kendi para birimi olmadığı açıkça belirtilir (merkez bankası ilişkisini baştan doğru kurar). Ama zincir seviyesinde ERC-20 dağıtımı yasaklanmaz — ileride bir merkez bankası/lisanslı banka tokenize mevduatını buraya ihraç etmek isteyebilir; o zaman Tamga ihraççı değil, ev sahibi olur.

Kısıt: Token ihraç yetkisi bir izin listesine bağlanır — yalnızca Issuer Registry'de FINANCE kategorisinde, ilgili devletin yetkilendirdiği kurumlar (ADR-0002 onlyOwnerState + SPEC-BC-0001 IssuerCategory). Bu, izinsiz token spam'ini engeller ve düzenleyicilere güven verir.

Gerekçe ​

  • Geri döndürülemezlik asimetrisi: Beş kararın maliyeti bugün ~sıfır; sonradan alınması kullanıcı göçü gerektirir. Asimetri, "şimdi al" yönünde kesin.
  • Strateji ile tutarlılık: Kancalar özellik değildir; hiçbiri bugün ödeme yeteneği açmaz. Odak-kaybı riskini (PM-AUTH-0001) artırmazlar.
  • Egemenlikle tutarlılık: Karar 2 (kullanıcı-seçimli kurtarma) ve Karar 5 (FINANCE izin listesi) sansür paradoksunu paradan uzak tutar.

Sonuçlar (contracts/ için bağlayıcı) ​

  1. contracts/ cüzdanı kontrat hesabı olarak tasarlanır (Karar 1); EOA-varsayımı kabul edilmez.
  2. Cüzdan/SDK üç türetme yolu üretir (Karar 2); kurtarma yalnızca varlık yoluna.
  3. Delegasyon kontratı scope'u genişletilebilir yazılır (Karar 3).
  4. requiresCredential ortak kütüphane olarak shared/ veya contracts/lib'de (Karar 4).
  5. Native token yok; ERC-20 dağıtımı FINANCE-issuer izin listesine kapılı (Karar 5).

İlişkiler ​

  • PM-AUTH-0001 — bu ADR'ın strateji gerekçesi.
  • ADR-0001 — Besu/EVM (A katmanı hesap modeli).
  • ADR-0002 — egemenlik-öncelikli yönetişim (FINANCE izni, onlyOwnerState).
  • SPEC-BC-0001 — Issuer Registry / IssuerCategory / StatusList (credential-gating veri kaynağı).
  • SPEC-BC-0002 — accountable disclosure (varlık kurtarmasından ayrı kimlik escrow'u).
  • PM-ID-0003 (planlı) — varlık cüzdanı kurtarma kompozisyonu detayı.
  • SPEC-AGENT-0001 — agent delegasyon yüzeyi (Karar 3) + credential-gating daraltması (Karar 4).

review_status: Completed. Beş kanca kararı sabitlendi (2026-08-06). contracts/ implementasyonu bu kısıtlara uyar. Kurtarma kompozisyonu ve agent delegasyon detayı ayrı dokümanlara havale edildi. 2026-09-10: Karar 4, SPEC-AGENT-0001 ile daraltıldı (Faz 0'da zincir üstü credential-gating yok; bkz. Karar 4 notu).