Appearance
PM-AUTH-0001 — Değer Katmanı Stratejisi
review_status: Draft. Kaynak: docs/tamga-network-varlik-katmani-strateji.md + docs/tamga-network-cuzdan-odeme-agent.md (stratejik girdi taslakları) — bu doküman o taslakları mevcut mimariye eritir ve resmileştirir.
Soru
Tamga ileride ödeme, varlık tutma, transfer ve agent işlemleri yapabilen bir altyapıya dönüşmeli mi — ve bugün hangi kararlar alınmalı ki o kapı açık kalsın, ama çekirdek kimlik projesi boğulmasın?
Karar: Yetkilendirme Katmanı Ol, Mutabakat Katmanı Değil
Bugün özelliği inşa etme; bugün kancaları inşa et. Bu kapıyı kapatmak ağın en büyük değer önerisini kapatır; hemen açmak ise kimlikten düzeyce farklı bir düzenleyici ve siyasi yük getirir ve çekirdek projeyi boğar. Doğru üçüncü yol:
Bir ödeme iki ayrı şeydir:
- Yetkilendirme (authorization): "Bu kişi/agent bu ödemeyi yapmaya yetkili mi? Kimliği doğrulandı mı? Limit içinde mi? Yaptırım listesinde mi?"
- Mutabakat (settlement): Paranın fiilen el değiştirmesi.
Tamga'nın doğal gücü yetkilendirmededir. Mutabakat başkalarının (bankalar, merkez bankaları, stablecoin/CBDC ihraççıları) işidir.
Tamga = kim, ne yapmaya yetkili, hangi limitle, hangi credential'la
↓ (yetkilendirme kanıtı)
Mutabakat rayı = banka / CBDC / stablecoin — mevcut ve düzenlenmişGetiri: Değerin ~%80'i (agent yetkilendirme, KYC/AML, kurumsal imza yetkisi, escrow tetikleyicileri), yükün ~%20'si. Merkez bankaları hazır olduğunda tokenize mevduatı Tamga üzerinde ihraç etmek isterlerse kapı zaten açıktır — çünkü kancalar konmuştur (→ ADR-0003).
Neden Mutabakata Girmiyoruz
| Risk | Açıklama |
|---|---|
| Merkez bankası engeli | Beş ülkenin para politikası otoritesiyle aynı anda müzakere. Kimlik projesi olarak destek görürüz; para projesi olarak rakip görülürüz. |
| Lisans yükü | Değer tutan/transfer eden sistem, beş yargı alanında ödeme kuruluşu / e-para / VASP lisansı gerektirir. Her biri ayrı sermaye yeterliliği + denetim. |
| Sansür paradoksu | Validator'lar devlet ise bir transferi teorik olarak bloke edebilir. Kimlikte kabul edilebilir (bir diploma doğrulanamaz, olur); parada kabul edilemez ve tam da hedeflenen sınır-ötesi ticareti öldürür. |
Sansür paradoksu kritik: Validator modeli (devletler) kimlik için doğru, para için yanlış. Aynı ağda ikisini birden mutabakat düzeyinde yapmak, birinin tasarım gücünü diğerinin zafiyetine çevirir. Bu, mutabakata girmemenin mimari gerekçesidir — sadece siyasi değil.
Üç Katman, Üç Tanımlayıcı
Değer katmanı, kimlik tanımlayıcısından ayrı bir hesap modeli gerektirir:
| Katman | İşlev | Tamga karşılığı | Sahip |
|---|---|---|---|
| A. Zincir hesabı | Değer tutar, işlem imzalar, kontrat çağırır | EVM adresi (secp256k1) | Vatandaş / kurum / agent |
| B. Kurumsal kimlik | "Bu kurum kim, güvenilir mi?" | Kurumsal tanımlayıcı + issuerId | Yalnızca kurumlar |
| C. Kişisel kimlik | "Bu belge kime ait?" | Credential (SD-JWT VC) + pairwise pseudonym | Vatandaş (yalnızca cihazında) |
Kritik: A katmanı (EVM hesabı) X.509 vs DID kararından (DECISIONS D-ID-1) bağımsızdır — Besu EVM olduğu için hesap modeli her hâlükârda Ethereum standardıdır. Yani değer katmanı kancaları D-ID-1 beklenmeden kilitlenebilir. X.509/DID tartışması yalnızca B katmanını ilgilendirir (bkz. SPEC-ID-0001, D-ID-1).
Vatandaşa küresel tanımlayıcı verilmez (bilinçli). Sabit bir global ID, kişinin sağlık/eğitim/lojistik/ödeme işlemlerini tek ipe dizerdi. Pairwise pseudonym bunu yapısal olarak engeller (PM-ID-0002, SPEC-ID-0001).
Çoklu Adres: Doğrulanabilir Ama Görünmez Bağ
Holder'ın birden çok cüzdan adresi olabilir — ama zincirde kimliğe bağlanmaz.
Yanlış model: TamgaID → [adres1, adres2] (zincirde, herkese açık) → devletçe doğrulanmış kimliğe bağlı, herkesin gördüğü ödeme adresleri = sıradan kripto cüzdanından daha kötü bir gözetim aracı. Geri dönüşü yok.
Doğru model: Adres kimliğe zincirde bağlanmaz; holder gerektiğinde belirli bir doğrulayıcıya, belirli amaç için kanıt üretir: "bu adresi kontrol eden kişi doğrulanmış bir Tamga kimliğine sahiptir ve [18+ / lisanslı lojistik firması / yaptırım listesinde değil]." Adresten kimliğe gidilemez; bağı yalnızca guardian mekanizması hukuki süreçte çözer (SPEC-BC-0002). Bu, KYC/AML uyumu ile mahremiyeti aynı anda sağlar ve genel amaçlı kripto altyapılarının çözemediği asıl farklılaştırıcıdır.
Açık Sorun: İşlem-Grafiği Mahremiyeti (kritik)
Yukarıdaki model adres↔kimlik bağını çözer; ancak izinli zincirde validator'lar (devletler) her adresin tüm işlem grafiğini görür — kimliğe bağlı olmasa bile. Kimlikte bu kabul edilebilir; düzenli ödeme trafiğinde bir gözetim yüzeyi olur. "Adres kimliğe bağlı değil" tek başına yeterli değildir.
Mevcut değerlendirme: Aşama 2 modeli ("para banka sisteminde kalır, zincirde yalnızca tetikleyici/yükümlülük") bu riski doğal olarak azalttığı için tercih edilir. On-chain mutabakata (Aşama 3+) geçilmeden önce işlem-grafiği mahremiyeti (confidential transactions / gizli bakiye / off-chain mutabakat) ayrı bir araştırmayla çözülmelidir. → DECISIONS D-AUTH-1.
Agent Yetkilendirme (özet)
Agent'ın kendi kimliği yoktur, türetilmiş yetkisi vardır; her zaman bir velinin uzantısıdır. Sektör bu yöne gidiyor (x402 / HTTP 402 tabanlı agent ödeme protokolü; Cloudflare'in Ağustos 2026 programlanabilir cüzdan duyurusu — iki katmanlı veli-cüzdan → agent-delegasyon modeli). Tamga'nın farkı: veli, ticari bir hesap değil, devletin doğruladığı bir kimliktir — kesintisiz hukuki sorumluluk zinciri. Hiçbir ticari platform bunu sunamaz; bu muhtemelen en güçlü farklılaştırıcıdır.
Model: veli kontrat cüzdanı → süreli, kapsamlı, anında iptal edilebilir delegasyon. Tam kontrat/protokol yüzeyi → SPEC-AGENT-0001 (planlı). Bağlayıcı ilkeler → ADR-0003.
Aşamalı Zamanlama
| Faz | Ne yapılır | Değer katmanı |
|---|---|---|
| Faz 0 (şimdi) | ADR-0003 5 kancasını uygula | Ödeme özelliği yok; kancalar hazır |
| Faz 1 | Kimlik + belge doğrulama; lojistik pilotu (parasız) — konşimento, menşe, yetki doğrulaması | Yok; ama credential-gating + delegasyon çalışıyor |
| Faz 2 | Agent delegasyonu (ödeme-dışı kapsam) + escrow tetikleyicileri ("teslim edildi credential → banka ödemeyi serbest bırakır") | Para bankada; Tamga tetikleyici |
| Faz 3 | Yetkilendirme katmanı olarak dış ödeme raylarına entegrasyon | Tamga hâlâ para tutmaz |
| Faz 4 (koşullu) | Bir merkez bankası/lisanslı banka tokenize mevduatı Tamga'da ihraç ederse — ev sahipliği | Yalnızca dış talep gelirse |
Faz 4'e ancak dışarıdan talep gelirse geç. Kendin zorlama. Kimlik altyapısı olgunlaşıp gerçek hacim oluştuğunda talep muhtemelen kendiliğinden gelir — ve pazarlık pozisyonu çok daha güçlü olur.
Risk Değerlendirmesi
| Risk | Ağırlık | Not |
|---|---|---|
| Teknik karmaşıklık | Düşük | EVM'de ödeme çözülmüş problem; asıl zorluk kurtarma+anahtar yönetimi (kimlik için zaten çözülüyor) |
| Düzenleyici yük | Yüksek | "Yetkilendirme katmanı" konumu riskin büyük kısmını kaldırır |
| Siyasi risk | Yüksek | Kendi token'ı olmayan/ihraççı olmayan konum yönetilebilir kılar |
| Odak kaybı | En yüksek | Asıl risk. Beş devletli kimlik altyapısı zaten olağanüstü iddialı. Ödemeyi erken açmak anlatıyı bulanıklaştırır ("kimlik mi kripto mu?") |
Devletlerle "dijital kimlik altyapısı" ile "kripto ödeme ağı" tamamen farklı iki toplantıdır (biri bakanlıkla, diğeri merkez bankası + mali suçlar birimiyle). Aynı anda ikisini yürütmek ikisini de yavaşlatır. Bu yüzden kısa vade parasız kalır.
Whitepaper Formülasyonu
Tamga Network kendi para birimi ihraç etmez ve bir ödeme sistemi değildir. Ağın işlevi değeri taşımak değil, değer hareketinin yetkilendirilmesini sağlamaktır: işlemi başlatan tarafın doğrulanmış kimliği, kurumsal temsil yetkisi, düzenleyici uygunluğu ve — otomatik ajanlar söz konusuysa — sorumlu gerçek kişiye bağlılığı. Mutabakat, mevcut ve düzenlenmiş raylarda gerçekleşir. Mimari, ileride üye devletlerin yetkili kurumlarının tokenize varlık ihraç etmesine teknik olarak imkân verecek şekilde tasarlanmıştır; ancak bu yetki münhasıran ilgili devletin yetkilendirdiği finansal kurumlara aittir ve ağ hiçbir koşulda ihraççı konumunda değildir.
Açık Sorular
- İşlem-grafiği mahremiyeti (yukarıda) — Aşama 3 öncesi çözülmeli. → DECISIONS D-AUTH-1, RS-PRIVACY (planlı).
- Varlık cüzdanı kurtarma kompozisyonu — kullanıcı-seçimli + devlet opsiyonel kararı verildi (bkz. ADR-0003 Karar 2); somut M-of-N ve zaman kilidi → PM-ID-0003.
- Agent delegasyon kontratı tam yüzeyi → SPEC-AGENT-0001 (planlı).
- FINANCE issuer akreditasyonu (token ihraç izni kime) → PM-GOV-0001.
İlişkiler ve Durum
- PM-PH-0001 — "uyumlu ama bağımsız", genişleme kapsamı (bu doküman D-STR-2'yi somutlaştırır).
- PM-TRUST-0001 — kişisel/ilişkilendirilebilir veri zincirde değil (işlem-grafiği sorusunun temeli).
- ADR-0001 — Besu/EVM (değer katmanını "eklenecek" değil "zaten var" kılan).
- ADR-0002 — egemenlik-öncelikli yönetişim (FINANCE issuer izni, sansür paradoksu).
- ADR-0003 — bu stratejinin 5 bağlayıcı mimari kancası.
- SPEC-BC-0002 — accountable disclosure (adres↔kimlik bağını hukuki süreçte çözer).
- Kaynak:
docs/tamga-network-varlik-katmani-strateji.md,docs/tamga-network-cuzdan-odeme-agent.md.
review_status: Draft. Strateji karara bağlandı (2026-08-06): yetkilendirme katmanı, mutabakat değil; kancalar bugün, özellik değil; kısa vade parasız. Bağlayıcı mimari kısıtlar ADR-0003'e ayrıldı. İşlem-grafiği mahremiyeti açık bırakıldı.