Tamga Docs · Geliştirici

Appearance

PM-PH-0001Proje hafızası · PhilosophyTaslaksürüm 0.1.02026-07-29T00:00:00.000Z

Giriş ​

Bu doküman Tamga Network'ün neden var olduğunu ve ne olmayı hedeflediğini kaydeder. Teknik bir spesifikasyon değil, tüm teknik kararların dayandığı felsefe ve stratejik çerçevedir.

Diğer kararlar (blockchain, güven sınırı, mimari) buradan türer. PM-BC-0001 "ağı kim kurar", PM-TRUST-0001 "zincire ne yazılır" der; bu doküman ise "hepsi ne uğruna" sorusunu cevaplar.

Problem ​

Bugün hemen her dijital platform aynı problemi kendi içinde yeniden çözer: kullanıcı hesabı, kimlik doğrulama, yetkilendirme, işlem kaydı. Farklı sektörlerde çalışsalar da hepsi tek bir temel problemi çözmeye çalışır:

Dijital ortamda güven oluşturmak.

Her uygulamanın bunu ayrı ayrı, uyumsuz biçimde çözmesi üç sonuç doğurur:

  1. Tekrar eden maliyet — herkes aynı çarkı yeniden icat eder.
  2. Parçalanma (fragmentation) — sistemler birbiriyle konuşamaz.
  3. Kullanıcı kontrolsüzlüğü — kimlik ve veri, kullanıcıda değil platformlarda dağınık durur.

Tamga bu problemi her uygulamanın ayrı çözmesi yerine ortak bir altyapı hizmeti olarak sunar.

Vizyon: Tamga Bir Blockchain Değildir ​

Tamga Network;

  • bir blockchain değildir,
  • bir DID platformu değildir,
  • bir cüzdan uygulaması değildir,
  • bir credential sistemi değildir.

Tamga Network bir Digital Trust Infrastructure (Dijital Güven Altyapısı) olarak tasarlanmıştır.

  • Dijital kimlik, bu altyapının başlangıç noktasıdır.
  • Güven, altyapının ürettiği temel değerdir.
  • Blockchain, yalnızca güven gerektiren kayıtları değiştirilemez kılan bir bileşendir — merkezi değil.

Kullanıcı blockchain kullanmaz; yalnızca dijital kimliğini kullanır. Blockchain arka planda çalışır (bkz. PM-BC-0001, PM-TRUST-0001).

Katmanlı Model (Kritik Zihin Modeli) ​

Tamga'yı anlamanın anahtarı, iki katmanı ayırmaktır. Bu ayrım, EBSI ve EUDI'nin AB'deki ilişkisiyle birebir örtüşür:

KatmanTamga'daAB karşılığıGörev
AltyapıTamga NetworkEBSI benzeriGüven kaydı: kim güvenilir, hangi anahtar, hangi şema. Devletlerin işlettiği izinli ağ.
Uygulama / CüzdanTamgaIDEUDI Wallet benzeriKullanıcının kimliğini ve credential'larını tuttuğu, sunduğu, imzaladığı ürün.

Kurmaya çalıştığımız asıl şey altyapı katmanıdır (Tamga Network). TamgaID, bu altyapıyı kullanan ilk üründür.

Önemli düzeltme (kalıcı not): EUDI Wallet, EBSI'nin üstünde çalışmaz; ikisi ayrı ama tamamlayıcı girişimlerdir (EUDI'nin güven omurgası Trusted List/PKI'dır; EBSI ayrı bir registry'dir — bkz. RS-EIDAS-0001 §5, RS-EBSI-0001 §6). Aynı şekilde TamgaID, Tamga Network'ün bir uygulamasıdır ama Tamga Network yalnızca TamgaID için değildir; başka cüzdanlar ve dikey platformlar da (TamgaHealth, TamgaEducation...) aynı altyapıyı kullanabilir.

Konumlandırma ​

"Türk Dünyasının EBSI'si" ​

EBSI çalışır çünkü çok-devletli bir konsorsiyumdur (AB üye devletleri eşit validator). Tamga'nın validator modeli (PM-BC-0001: devlet başına eşit güç) de birden fazla egemen devlet gerektirir. Bu devletler kümesi:

Türk Devletleri Teşkilatı (Organization of Turkic States). Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve gözlemci üyeler.

Tamga, AB'nin EBSI'sinin Türk dünyası karşılığı olarak konumlanır: Türk dünyasına ait, onların kontrolünde, egemen bir dijital güven altyapısı.

Kapsam: Türkiye Önce → Türk Dünyası ​

Strateji kademelidir:

  1. Önce Türkiye'de kur, kanıtla, ilk ürünleri (TamgaID) çalıştır.
  2. Sonra Türk Devletleri Teşkilatı ülkelerine, çok-devletli eşit-güç modeliyle genişlet.

Bu, çok-devletli koordinasyonun zorluğunu erken üstlenmeden önce işleyen bir sistem kurmayı sağlar.

EUDI/EBSI Karşısında: "Uyumlu ama Bağımsız" ​

Tamga, EUDI/EBSI ile aynı açık standartları kullanır (SD-JWT VC, OpenID4VCI/VP, W3C DID/VC — bkz. RS-EIDAS-0001 §4) ki birlikte çalışabilsin. Ancak kendi egemen ağı ve yönetişimi olur.

  • EBSI'ye node olarak katılmayız (AB dışıyız), ama onunla interoperable oluruz.
  • Standartlara uyum = birlikte çalışabilirlik + güven. Bağımsızlık = egemenlik + kontrol.

İlk Ürün: TamgaID ​

TamgaID, Tamga Network'ün son kullanıcıya açılan ilk ürünüdür ve EUDI Wallet benzeri bir cüzdandır:

  • Kullanıcının dijital kimliğini oluşturması, yönetmesi, kullanması.
  • Verifiable Credential'ları taşıması (diploma, kimlik belgesi, yetki vb.).
  • Elektronik imza (e-imza / QES) üretmesi — bu, erken ve somut bir kullanım alanıdır.
  • Seçici açıklama / ZKP ile "istediğini açma" (örn. "18'den büyüğüm" derken doğum tarihini göstermeden).

TamgaID bir "süper uygulama" değildir. Sektörel iş süreçleri ayrı dikey platformlarda (TamgaHealth, TamgaEducation, TamgaPay...) yürür; hepsi aynı kimlik ve güven altyapısını kullanır.

İlk kullanım alanları (hepsi TamgaID üzerinde):

  • Dijital kimlik (temel)
  • E-imza / QES (mevcut odak)
  • Diploma / belge doğrulama (EBSI'nin amiral kullanımı, net değer)
  • Genel credential taşıma

Temel İlkeler ​

  1. Identity-first. Her işlem bir dijital kimlikle ilişkilidir. Kimlik güveni oluşturur, yetki işlemi sınırlar, blockchain kalıcı kılar.
  2. Holder-centric. Kullanıcı belgesini kendi elinde tutar (cüzdan); altyapı belgeyi saklamaz, verenin yetkisini doğrular (PM-TRUST-0001).
  3. Privacy by Design. Kişisel veri zincirde değil; iptal ve açıklama mahremiyet-öncelikli.
  4. Egemenlik. Ağın kontrolü devletlerde; kimse başka bir ağa bağımlı değil (PM-BC-0001).
  5. Açık standartlar + açık kaynak. Birlikte çalışabilirlik ve güven için.
  6. Ekosistem, tek uygulama değil. Ortak altyapı üzerinde bağımsız dikey platformlar.

Değerlendirilen Gerilimler ​

"EBSI'yi kopyalamak" gerilimi ​

Tamga, EBSI'yi örnek alır ama körü körüne kopyalamaz. Amaç, EBSI'nin mühendislik kararlarından alınması gerekenleri almak (validator/node/consensus modeli, güven registry'leri, on-chain/off-chain sınırı) ve Türk dünyasına uyarlamaktır.

Çekirdek farklılaşma — Açık Soru ​

Tamga'yı EBSI'den ayıran, coğrafyanın ötesinde bir çekirdek fark henüz netleşmemiştir. Şimdilik "Türk dünyası egemenliği" yeterli ayrımdır. Olası yönler (ileride netleşecek):

  • Daha geniş kapsam (kimlik → ödeme / varlık transferi / varlık saklama).
  • Geliştirici/kurum dostu, ürün odaklı yaklaşım. Bu, bilinçli olarak açık bırakılmıştır ve proje ilerledikçe tanımlanacaktır.

Gelecek / Açık Sorular ​

  1. Çekirdek farklılaşma — coğrafyanın ötesinde Tamga'yı benzersiz kılan ne? (yukarıda)
  2. Genişleme kapsamı — kimlikten sonra ödeme/varlık katmanı ne zaman, nasıl? → ileride PM/ARCH.
  3. Türk Devletleri Teşkilatı ile ilişki — resmi/kurumsal yol nasıl kurulur? (teknik değil, stratejik/diplomatik)
  4. EBSI interoperability — teknik entegrasyon noktaları neler? → RS-EBSI-0001 derinleştirme.
  5. Devlet adaptasyon riski (2026-07-29): Devletler sistemi şimdi kullanmak istemeyebilir. Azaltma stratejisi (bilinçli): eIDAS/EUDI uyumu bilerek yapılıyor — Türkiye'de ilgili regülasyonun hazırlandığı bilgisi var; regülasyon geldiğinde Tamga hazır olacak. Çift hedef: hem Avrupa'ya uyumlu hem Türk dünyası için. Bu, "uyumlu ama bağımsız" ilkesini stratejik olarak güçlendirir. Bu arada altyapı, devlet olmadan da (pilot/kurumsal issuer'larla) çalışabilecek şekilde tasarlanmalı. Bu ilke artık somutlaştı: güveni devletler gelene kadar mevcut kurumlardan devralan devletsiz bootstrap + iki eksenli assurance modeli → PM-ASSUR-0001, ADR-0005.

İlişkiler / İlgili Dokümanlar ​

  • PM-BC-0001 — Blockchain ve validator modeli (egemenlik, eşit güç). Türk dünyası = eşit devletler.
  • PM-TRUST-0001 — On-chain/off-chain sınırı; holder-centric ilke.
  • RS-EIDAS-0001 — EUDI/eIDAS zemini; "uyumlu ama bağımsız" standartları.
  • RS-EBSI-0001 — EBSI emsali; katmanlı model ve konumlandırma.
  • ARCH-01 (planlı) — "What is Tamga Network" mimari bölümü (bu felsefenin mimariye dökülmesi).

Durum ​

review_status: Draft. Vizyon ve konumlandırma 2026-07-29 kararlarıyla oturtuldu: Digital Trust Infrastructure; katmanlı model; Türk dünyasının EBSI'si; Türkiye önce → Türk dünyası; uyumlu ama bağımsız; TamgaID = EUDI benzeri cüzdan (credential + e-imza). Çekirdek farklılaşma bilinçli olarak açık bırakıldı. Bu doküman, felsefe klasörü gözden geçirilirken Completed'a taşınacaktır.