Tamga Docs · Geliştirici

Appearance

RS-EBSI-0001Araştırma · BlockchainTaslaksürüm 0.1.02026-07-29T00:00:00.000Z

Giriş ​

Bu doküman harici bir sistemi derinlemesine analiz eder: EBSI — European Blockchain Services Infrastructure.

EBSI, PM-BC-0001 kararında "en yakın emsal" olarak işaretlenmişti. Neden önemli? Çünkü EBSI, Tamga'nın hedeflediği modelin — kendi egemen, izinli, devletlerin eşit node çalıştırdığı, güven altyapısı olarak kullanılan bir blockchain — Avrupa'da hâlihazırda üretime alınmakta olan halidir. Tamga için EBSI hem bir doğrulama (bu model çalışıyor mu?) hem bir şablon (nasıl yapılmış?) hem de bir kıyas noktasıdır.

Amaç: EBSI'yi kopyalamak değil, onun mühendislik kararlarını anlamak ve Tamga'ya hangi derslerin taşınacağını belirlemek.

1. EBSI Nedir? ​

EBSI, ilk AB çapında, kamu sektörü öncülüğünde blockchain altyapısıdır. Avrupa Komisyonu ve üye devletler tarafından European Blockchain Partnership (EBP) aracılığıyla kurulmuştur.

Amacı yeni bir kripto para veya kamu spekülatif zinciri değildir. Amaç, sınır ötesi kamu hizmetlerini güvenilir biçimde yürütmektir:

  • Self-Sovereign Identity (SSI) / dijital kimlik
  • Diploma ve eğitim belgeleri
  • Belge noterliği (notarization)
  • Sosyal güvenlik
  • KOBİ finansmanı
  • Sağlık verisi paylaşımı

EBSI, doğrulanabilir belgeler (Verifiable Credentials) için bir güven altyapısıdır. Üretim lansmanı 2026 Q4 olarak planlanmıştır.

Tamga paraleli: EBSI'nin "tek zincir, çok sektörel hizmet" yaklaşımı, Tamga'nın "ortak güven altyapısı üzerinde dikey platformlar (TamgaHealth, TamgaEducation...)" vizyonuyla birebir örtüşür.

2. Yönetişim ve Katılım ​

Bu bölüm Tamga'nın validator/yönetişim kararı (PM-BC-0001) açısından en kritik bölümdür.

  • European Blockchain Partnership (EBP): Komisyon + üye devletlerin oluşturduğu ortak girişim. Her EBP üyesi devlet, ulusal düzeyde EBSI node'u barındırır.
  • EUROPEUM-EDIC: EBSI'yi işleten yönetişim gövdesi. Node operatörleri bu gövde tarafından onaylanır.
  • Node operatörü olma: EUROPEUM-EDIC'e başvuru → onay (endorsement) + hukuki pakete uyum (NOOB — Node Operator Onboarding, ve SLA) gerekir.
  • Eşit yetki: Ağ, 25–27 eşit yetkili (equally privileged) validator node'dan oluşur. Node'lar AB/EEA devletleri ve akredite ortaklar tarafından çalıştırılır.
  • Genişleme: EBSI-NE (Nodes Expansion) projesi 14 ülkeden 24 kuruluşla 18 node'u üretime taşımaktadır.

Tamga doğrulaması: Bu, PM-BC-0001'deki üç kararı birebir doğrular:

  • "Devlet başına eşit güç" → EBSI'nin eşit yetkili node'ları.
  • "Kurucu konsorsiyum + onaya dayalı katılım" → EBP + EUROPEUM-EDIC onayı.
  • "Devletler + kurumları" → devletler ve akredite ortaklar.

3. Teknik Mimari ​

Blockchain Protokolü ve Consensus ​

  • Ana protokol: Hyperledger Besu, IBFT 2.0 consensus ile.
  • IBFT 2.0 (Istanbul Byzantine Fault Tolerance): izinli Ethereum ağları için BFT tarzı consensus. Validator'lar oylama yaparak deterministik kesinlik (finality) sağlar; iki fazlıdır (PREPARE / COMMIT).
  • Pluggable protocols: EBSI node'ları çoklu protokol destekler. Şu an Besu (IBFT 2.0) ana protokol; Hyperledger Fabric de desteklenir (off-chain özel koleksiyonlar, endorsement policy, Raft ordering/CFT ile).

Erişim Modeli — Public Permissioned ​

  • Herkes zincir durumunu okuyabilir (public).
  • Yalnızca izinli node'lar blok önerebilir/imzalayabilir (permissioned).
  • Üyelik değişiklikleri ve yazma izinleri on-chain smart contract'lar ve bir roles/attributes registry ile yönetilir.

Node Modeli ​

  • Node'lar Avrupa'ya dağıtılmış; ulusal düzeyde devletlerce barındırılır.
  • Tam API seti sunar (kimlik, credential, trust registry işlemleri için).

Tamga için somut veri: EBSI, "kendi egemen izinli ağ + eşit güç + anında kesinlik" gereksinimini Hyperledger Besu + IBFT 2.0 ile çözmüştür. Bu, PM-BC-0001 Katman 4 (framework seçimi) açık kararı için güçlü bir Besu/QBFT lehine veri noktasıdır. Karşılaştırma RS-FRAMEWORKS-0001'de yapılacaktır.

Not: IBFT 2.0 ile QBFT yakın akrabadır (QBFT, IBFT 2.0'ın kurumsal olarak olgunlaşmış halidir). Tamga'nın consensus ailesi kararıyla (izinli BFT/PoA, eşit oy) tam uyumludur.

4. Güven Modeli ve Kayıt Defterleri (Registries) ​

EBSI güveni, zincir üzerinde tutulan bir dizi kayıt defteri ile sağlar. Bunların bütününe Verifiable Data Registry (VDR) denir.

DID Yöntemleri ​

  • Tüzel kişiler (legal entities): did:ebsi yöntemi. DID'leri DID Registry (DIDR)'ye kaydedilir; DID document'ları (public anahtarlar) doğrulayıcılar için zincir üzerinden erişilebilir olur.
  • Gerçek kişiler (natural persons): did:key yöntemi — zincire kaydedilmez, kullanıcıda kalır.

Kritik ayrım: Bireyler zincire yazılmaz. Yalnızca kurumlar (issuer'lar) zincirde DID'e sahiptir. Bu, GDPR/mahremiyet açısından bilinçli bir tasarımdır.

Trusted Issuers Registry (TIR) ​

  • Güvenilir issuer'ların public verisi, akreditasyonları ve ilişkilerini tutan merkeziyetsiz kayıt.
  • Bilgi, smart contract içinde "Attribute Envelope" (VC'ye benzer yapı) olarak saklanır.

Trusted Schemas Registry (TSR) ​

  • Issuer'lar kendi VC şemalarını tanımlar ve buraya kaydeder.
  • Bir issuer, ancak bir Trusted Accreditation Organisation (TAO) tarafından akredite edilince, belirli kayıtlı şemalara göre VC verebilir.

Trust Chain (Güven Zinciri) ​

Yetki kökten aşağıya doğru akan bir hiyerarşi:

text
RTAO (Root Trusted Accreditation Organisation)
   → TAO (Trusted Accreditation Organisation)
      → TI (Trusted Issuer)
         → Holder (kullanıcı — credential'ı elinde tutan)

Bu zincir, credential'lara hukuki ağırlık kazandırır: doğrulayıcı, bir belgenin kökü güvenilir bir otoriteye kadar izlenebilir olduğunu kanıtlayabilir.

5. On-Chain vs Off-Chain (Kritik) ​

EBSI, RS-EIDAS-0001 §7'de belirlenen GDPR ilkesini somut biçimde uygular. Bu tablo Tamga'nın PM-TRUST-0001 kararı için doğrudan şablondur:

Zincirde (On-Chain)Zincir Dışında (Off-Chain)
Kurumların DID document'ları (public anahtarlar)Bireysel Verifiable Credential'lar
Trusted Issuers Registry (akreditasyonlar)Kişisel veri (PID, belge içeriği)
Trusted Schemas Registry (JSON şemalar)Gerçek kişilerin DID'leri (did:key)
Roles / attributes registry, yönetişimHolder cüzdanındaki her şey
(Bazı durumlarda) iptal/durum kanıtlarıÖzel koleksiyonlar (Fabric)

Özet ilke: Zincirde yalnızca kişisel olmayan güven verisi (kim güvenilir, hangi anahtar, hangi şema) bulunur. Bireysel credential ve kişisel veri asla zincirde değildir; kullanıcının cüzdanında (holder) tutulur.

Bu, Tamga'nın "credentials hashleme / işlemleri ağa yazma" fikrinin doğru versiyonudur: zincire yazılan şey bireyin belgesi/hash'i değil, o belgeyi verenin yetkisi ve anahtarıdır.

6. Standartlar ve EUDI / eIDAS İlişkisi ​

  • EBSI, W3C Verifiable Credentials / Verifiable Presentations çerçevesini uygular (veri modelleri, DID yöntemleri, e-imza, yaşam döngüsü).
  • OpenID4VCI / OpenID4VP akışlarıyla hizalanmaktadır (bkz. RS-EIDAS-0001 §4).
  • EBSI, eIDAS / EUDI Wallet ekosistemiyle hizalı bir güven altyapısı olarak konumlanır: EUDI cüzdanı kişisel credential'ı taşırken, EBSI tarzı bir registry "bu credential'ı veren kurum güvenilir mi?" sorusunu cevaplayabilir.

Konumlandırma dersi: EBSI ve EUDI rakip değil, tamamlayıcıdır. EUDI = kullanıcının cüzdanı (holder tarafı); EBSI = kurumsal güven kaydı (registry/anchor tarafı). Tamga tam olarak bu ikinci boşluğu (Türkiye/global güven registry'si) doldurabilir.

7. Tamga İçin Çıkarımlar ​

  1. Model doğrulandı. Tamga'nın PM-BC-0001 kararı (izinli, eşit güç, konsorsiyum yönetimi, BFT/PoA) teorik değil; EBSI ile üretimde kanıtlanmış bir mimaridir.
  2. Framework kararına veri. EBSI, Besu + IBFT 2.0 (QBFT akrabası) seçmiştir. Bu, Tamga'nın framework kararında (RS-FRAMEWORKS-0001) Besu/QBFT'yi güçlü bir aday yapar. Cosmos SDK/CometBFT hâlâ karşılaştırılmalıdır (özellikle çok-zincir/egemenlik senaryoları için).
  3. On-chain sınırı netleşti. Bölüm 5 tablosu, PM-TRUST-0001 için doğrudan başlangıç noktasıdır: zincir = registry (DID/issuer/şema), credential = off-chain.
  4. Güven zinciri (trust chain) modeli. RTAO→TAO→TI→Holder hiyerarşisi, Tamga'nın "devlet → güvendiği kurum → issuer → kullanıcı" yetkilendirme akışına doğrudan uyarlanabilir.
  5. Konumlandırma. Tamga, EUDI'ye rakip değil; EUDI-uyumlu bir güven registry + cüzdan olarak, Türkiye'de EBSI'nin karşılığı olacak boşluğu hedefleyebilir.

8. Açık Sorular ve Farklar ​

  1. Besu mu Cosmos mu? EBSI Besu seçti; ama Tamga'nın "tek ortak zincir" kararı Cosmos'un çok-zincir avantajını gereksiz kılabilir. Net karşılaştırma: RS-FRAMEWORKS-0001.
  2. EBSI'ye katılmak mı, benzerini kurmak mı? Türkiye AB dışı olduğundan EBSI'ye doğrudan node olması muhtemel değil; ama birlikte çalışabilirlik (interoperability) hedeflenebilir. Bu stratejik bir karardır → PM-PH-0001.
  3. Fabric rolü. EBSI özel veri için Fabric de kullanıyor; Tamga'nın çok-protokol ihtiyacı var mı? Muhtemelen erken aşamada hayır.
  4. İptal/durum (revocation). EBSI'nin iptali nasıl yaptığı (on-chain mi, status list mi) derinleştirilmeli; RS-EIDAS-0001 §6 mahremiyet kaygılarıyla birlikte değerlendirilmeli.

9. Referanslar ​

Web Kaynakları (2026-07-29 erişim) ​

Teknik Kavramlar ​

  • Hyperledger Besu — IBFT 2.0 / QBFT consensus
  • W3C Verifiable Credentials Data Model
  • DID Methods (did:ebsi, did:key)

İlgili Dokümanlar ​

  • RS-EIDAS-0001 — eIDAS/EUDI zemini; EBSI'nin tamamlayıcı rolü.
  • PM-BC-0001 — Blockchain ve validator modeli; EBSI onu doğrular.
  • PM-TRUST-0001 — On-chain/off-chain sınırı; §5 tablosu doğrudan girdi.
  • RS-FRAMEWORKS-0001 (planlı) — Cosmos vs Besu; §3 ve §7 girdi.
  • PM-PH-0001 — EBSI'ye karşı konumlandırma stratejisi.

Durum ​

review_status: Draft. EBSI'nin genel mimarisi, yönetişimi ve güven modeli derlendi. Derinleştirilecek alanlar: iptal (revocation) mekanizması, EBSI'nin tam veri modeli (VDR şeması) ve EUDI ile teknik entegrasyon noktaları. Bu doküman, PM-TRUST-0001 ve RS-FRAMEWORKS-0001 yazıldıkça çapraz referanslarla güncellenecektir.