Tamga Docs · Geliştirici

Appearance

ACA-ID-0001Academy · IdentityTaslaksürüm 0.1.02026-07-29T00:00:00.000Z

Bu Doküman Kimin İçin? ​

Bu doküman, ACA-CRYPTO-0001'deki dijital imzayı dijital kimliğe uygular. Sonunda TamgaID'nin nasıl çalışacağını — kimlik nasıl temsil edilir, belge nasıl verilir, nasıl gösterilir, nasıl doğrulanır — kavramış olacaksın.

Ön koşul: ACA-CRYPTO-0001 (hash, açık/özel anahtar, imza).

1. Problem: Bugünkü Kimlik Kırık ​

Bugün kimliğin platformlarda dağınık ve onların kontrolünde:

  • Her siteye ayrı hesap açarsın.
  • Kimliğini kanıtlamak için belgenin aslını/fotokopisini verirsin (gereğinden fazla bilgi paylaşırsın).
  • Verini platform tutar; sen kontrol edemezsin.

Self-Sovereign Identity (SSI) bu modeli tersine çevirir: kimlik ve belgeler kullanıcının elinde (cüzdanında) durur, kullanıcı neyi kime göstereceğine kendisi karar verir.

Tamga (PM-PH-0001) tam olarak bu holder-centric modeli benimser.

2. SSI Üçgeni: Issuer – Holder – Verifier ​

Tüm sistem üç rol arasındaki bir üçgendir:

text
        (imzalı belge verir)
   ISSUER ───────────────────► HOLDER
   (veren)                     (taşıyan/kullanıcı)
      ▲                            │
      │                            │ (belgeyi sunar)
      │ (issuer güvenilir mi?)     ▼
      └──────────────────────  VERIFIER
                                (doğrulayan)
  • Issuer (veren): belgeyi imzalayıp veren kurum (üniversite, devlet, banka).
  • Holder (taşıyan): belgeyi cüzdanında tutan kullanıcı (sen).
  • Verifier (doğrulayan): belgeyi kontrol eden taraf (işveren, web sitesi).

Senin ifadenle: "Holder–Issuer–Verifier (işveren vb.) şeklinde ilerliyoruz." Bu üçgen SSI'nin tamamıdır. TamgaID = Holder cüzdanı.

3. DID — Merkeziyetsiz Kimlik (Decentralized Identifier) ​

Bir DID, bir varlığın (kişi, kurum, nesne) kimseye bağlı olmadan sahip olduğu benzersiz kimliktir. E-posta gibi bir sağlayıcıya (Gmail) muhtaç değildir; kullanıcı onu kendi üretir ve kontrol eder.

Yapısı ​

text
did:ebsi:zabc123...
 │    │      │
 │    │      └── benzersiz kimlik
 │    └───────── yöntem (method): DID'in nerede/nasıl çözüldüğü
 └────────────── sabit önek

DID Document ​

Her DID'in bir DID Document'i vardır. İçinde en önemli şey: o kimliğe ait açık anahtar(lar). Yani "bu DID'in imzasını şu açık anahtarla doğrula" bilgisi.

İki Önemli Yöntem (EBSI örneği) ​

  • did:ebsi — tüzel kişiler (kurumlar) için; DID Document'i zincirde (registry) tutulur, herkes erişir.
  • did:key — gerçek kişiler için; zincire yazılmaz, DID doğrudan anahtardan türer, kullanıcıda kalır.

PM-TRUST-0001 & RS-EBSI-0001: Kurumlar zincirde (did:ebsi), bireyler zincirde değil (did:key). Mahremiyetin kriptografik uygulaması budur.

4. Verifiable Credential (VC) — Dijital İmzalı Belge ​

Bir Verifiable Credential, fiziksel bir belgenin (diploma, kimlik kartı) kriptografik olarak imzalı dijital halidir.

İçinde Ne Var? ​

text
{
  "issuer":  did:ebsi:üniversite...        (kim verdi)
  "subject": did:key:berke...              (kime ait)
  "claims":  { "derece": "Bilgisayar Müh.", "yıl": 2025 }   (iddialar)
  "proof":   <üniversitenin özel anahtarıyla İMZA>          (ACA-CRYPTO §4)
}

Kilit nokta: proof alanı, issuer'ın imzasıdır. Bu imza sayesinde belge:

  • değiştirilemez (bütünlük),
  • sahte üretilemez (kimlik),
  • inkâr edilemez.

Belge kullanıcının cüzdanında durur — zincirde değil.

5. Verifiable Presentation (VP) — Belgeyi Sunmak ​

Kullanıcı bir belgeyi doğrulayana gösterirken, onu doğrudan vermez; bir Verifiable Presentation oluşturur:

  • Bir veya birden çok VC'yi bir araya getirir,
  • Kendi özel anahtarıyla imzalar (böylece "bu belgeleri sunan gerçekten benim, holder benim" kanıtlanır),
  • İsteğe göre sadece gerekli kısmı açar (bkz. §7).

6. Tam Akış: Verme → Taşıma → Sunma → Doğrulama ​

text
1. ISSUANCE (verme)      — Issuer, VC'yi imzalar ve kullanıcıya verir.
                           Protokol: OpenID4VCI.
2. HOLDING (taşıma)      — VC, kullanıcının cüzdanında (TamgaID) durur.
3. PRESENTATION (sunma)  — Kullanıcı, Verifier'a bir VP sunar.
                           Protokol: OpenID4VP.
4. VERIFICATION (doğrulama) — Verifier iki şeyi kontrol eder:
     a. İmzalar geçerli mi?         (ACA-CRYPTO §4)
     b. Issuer güvenilir mi?         (registry/trusted list — §8)

Protokoller RS-EIDAS-0001 §4'te tanımlı: OpenID4VCI (issuance), OpenID4VP (presentation). Tamga "uyumlu ama bağımsız" olarak bunları kullanır (PM-PH-0001).

7. Seçici Açıklama ve ZKP — "İstersek Açarız" ​

Fiziksel dünyada yaşını kanıtlamak için kimliğini gösterirsin ve adres, TC no dahil her şeyi ifşa edersin. SSI bunu çözer:

Seçici Açıklama (Selective Disclosure — SD-JWT) ​

Belge, alanları tek tek açılabilecek şekilde imzalanır. Kullanıcı yalnızca istediği alanı gösterir. Örn. diplomadan sadece "derece"yi göster, "not ortalaması"nı gizle.

Sıfır Bilgi İspatı (Zero-Knowledge Proof — ZKP) ​

Daha da güçlüsü: bir bilgiyi hiç ifşa etmeden onunla ilgili bir önermeyi kanıtlamak. Örn. doğum tarihini hiç göstermeden "18'den büyüğüm" ispatı.

Senin ifadenle: "Bilgilerimizi istersek açıyoruz, yani ZKP olacak bizde de." Doğru — iki mekanizma var: SD-JWT (alan gizle) ve ZKP (önerme kanıtla). Hangisi/ikisi de → ileride spec kararı. EUDI ağırlıkla SD-JWT kullanır, ZKP gelişmekte.

8. Doğrulayan Issuer'a Nasıl Güvenir? ​

Bir imzanın geçerli olması yetmez; imzalayan issuer'ın güvenilir olması gerekir. (Sahte bir "üniversite" de teknik olarak geçerli imza atabilir.)

Çözüm — ACA-CRYPTO-0001 §6 (PKI) + blockchain:

  • Issuer'ın DID'i ve açık anahtarı bir güven registry'sinde (Trusted Issuers Registry) kayıtlıdır.
  • Bu registry Tamga'da zincirdedir (PM-TRUST-0001): değiştirilemez, herkese açık.
  • Doğrulayan, "bu issuer bu şemayı vermeye yetkili ve güvenilir mi?" sorusunu buradan yanıtlar.

Güven zinciri (RS-EBSI-0001 §4): Kök otorite → akredite kurum → issuer → kullanıcı.

9. İptal (Revocation) ​

Bir belge geçerliliğini yitirebilir (diploma iptali, ehliyet askıya alma). Doğrulayan, belgenin hâlâ geçerli mi olduğunu kontrol etmelidir.

  • Yöntem: status list — her belgenin durumunu tutan, mahremiyet korumalı bir yapı.
  • Dikkat: naif iptal listesi izlenebilirlik yaratır (RS-EIDAS-0001 §6). Bu yüzden unlinkable tasarım gerekir → RS-REVOCATION-0001 (planlı).

10. Her Şeyi Birleştirme — TamgaID Nasıl Çalışacak ​

text
• Devlet/kurum (ISSUER): did:ebsi benzeri kimlikle zincirde kayıtlı;
  vatandaşa imzalı VC verir (OpenID4VCI).
• Vatandaş (HOLDER): TamgaID cüzdanında VC'lerini + kendi did:key'ini tutar;
  özel anahtarı cihazın Secure Element'inde (ACA-CRYPTO §7).
• İşveren/kurum (VERIFIER): VP ister (OpenID4VP); imzayı ve issuer güvenini
  (zincirdeki registry) doğrular.
• Kullanıcı seçici açıklama/ZKP ile yalnızca gerekeni gösterir.
• E-imza: kullanıcı kendi özel anahtarıyla belge imzalar (QES — ACA-CRYPTO §7).

Zincir yalnızca kurum kimliklerini, anahtarları ve güven kayıtlarını tutar; bireysel belgeler ve kişisel veri hep cüzdanda kalır.

11. Terimler (Hızlı) ​

  • SSI: kullanıcının kendi kimliğini kontrol ettiği model.
  • DID: sağlayıcıya bağlı olmayan, kullanıcı kontrollü kimlik.
  • DID Document: DID'e ait açık anahtarları içeren belge.
  • VC (Verifiable Credential): issuer'ın imzaladığı dijital belge.
  • VP (Verifiable Presentation): holder'ın sunmak için oluşturduğu, imzalı belge paketi.
  • Issuer / Holder / Verifier: veren / taşıyan / doğrulayan.
  • Selective Disclosure: belgenin yalnızca bir kısmını açma.
  • ZKP: bilgiyi ifşa etmeden önerme kanıtlama.
  • OpenID4VCI / OpenID4VP: belge verme / sunma protokolleri.

İlgili Dokümanlar ​

  • ACA-CRYPTO-0001 — İmza, açık/özel anahtar, PKI (bu dokümanın temeli).
  • ACA-BC-0001 — Blockchain/consensus (registry'nin durduğu yer).
  • RS-EIDAS-0001 — SD-JWT VC, mdoc, OpenID4VCI/VP, QES.
  • RS-EBSI-0001 — did:ebsi/did:key, Trusted Issuers Registry, trust chain.
  • PM-PH-0001 — TamgaID vizyonu; holder-centric felsefe.
  • PM-TRUST-0001 — Neyin zincirde olduğu / olmadığı.

Durum ​

review_status: Draft. SSI üçgeni, DID/DID Document, VC/VP, tam yaşam döngüsü, seçici açıklama/ZKP, iptal ve güven modeli öğretici düzeyde kapsandı. Bu doküman ile ACA-CRYPTO-0001 ve ACA-BC-0001 birlikte, teknik framework kararı (RS-FRAMEWORKS-0001) ve TamgaID mimarisi için gerekli öğrenme zeminini tamamlar.