Appearance
Giriş
ADR-0001 blockchain motorunu Hyperledger Besu (QBFT) olarak kararlaştırdı; karşılaştırma RS-FRAMEWORKS-0001'de Besu vs Cosmos SDK üzerineydi. Bu doküman bir sonraki doğal soruyu yanıtlar:
"Bu işi Besu ile mi yapmalıyız, yoksa kendi Rust ağımızı mı yazmalıyız?"
Amaç, "kendi Rust ağı" seçeneğini ciddiyetle değerlendirip Besu kararını ya güçlendirmek ya da revize etmektir.
"Kendi Rust Ağı" Ne Demek? — İki Ayrı Seçenek
Bu ifade iki çok farklı şeyi kastedebilir; ayırmak şarttır:
- (a) Sıfırdan Rust: consensus, p2p, depolama, EVM/runtime dahil zinciri temelinden Rust ile yazmak.
- (b) Rust framework (Substrate / Polkadot SDK): hazır, olgun bir Rust blockchain iskeleti üzerine kendi izinli zincirini kurmak. (Cosmos SDK'nın Go dünyasındaki karşılığının Rust dünyasındaki dengi.)
PM-BC-0001'in kilit dersini hatırla: "kendi ağımız" bir egemenlik kararıdır, "her satırı biz yazalım" kararı değildir. Bu ayrım burada da belirleyicidir.
Kıyas Kriterleri
RS-FRAMEWORKS-0001 §1'deki Tamga gereksinimleri geçerlidir: G1 izinli/PoA, G2 devlet başına eşit oy, G3 anında kesinlik, G4 egemenlik, G5 açık kaynak, G6 tek ortak zincir, G7 gelecekte varlık/ödeme (akıllı kontrat), G8 EBSI birlikte çalışabilirliği. Ek olarak: süre, risk, ekip/bakım maliyeti.
Seçenek (a) — Sıfırdan Rust: Reddedildi
Bu, PM-BC-0001'de "sıfırdan kendi consensus'umuz" olarak zaten reddedilen seçeneğin dil (Rust) etiketiyle tekrarıdır.
- Süre/risk: üretime hazır, güvenli bir BFT consensus + p2p + depolama + EVM yazmak yıllar alır ve olgun motorların yıllarca savaş-testinden geçmiş güvenliğini kısa sürede yakalayamaz.
- Egemenliğe katkısı yok: Egemenlik genesis'i, validator setini ve kuralları bizim belirlememizden gelir — motoru kimin yazdığından değil (RS-FRAMEWORKS-0001 §5). Sıfırdan yazmak ağı "daha çok bizim" yapmaz.
- Ödünleşim: tam kontrol vaadi karşılığında yüksek kırılganlık, uzun süre ve büyük ekip. Bir güven altyapısı için bu kabul edilemez risktir.
Sonuç: Rust güzel bir dildir; ama "güven altyapısını sıfırdan Rust'la yaz" demek, kanıtlanmış bir motoru bırakıp riski ve süreyi büyütmek demektir. Reddedilir.
Seçenek (b) — Substrate / Polkadot SDK (Rust framework)
Bu ciddi bir alternatiftir (Cosmos'un Go'daki konumuna benzer, Rust'ta).
Artılar:
- Olgun, üretimde çalışan bir Rust iskeleti; egemen kendi zincirini kurmak için tasarlanmış (G4 ✅, G5 ✅).
- Güçlü özelleştirme (runtime "pallet"leri), WASM tabanlı upgrade'ler.
- BFT tarzı kesinlik (GRANDPA/BABE) mümkün (G3 ✅).
Eksiler (Tamga'ya göre belirleyici):
- EVM yerel değil (G7). Varlık/ödeme için
pallet-evm/Frontier (EVM uyumluluk katmanı) eklenir — Besu'da EVM yerel iken burada bir katmandır. - EBSI'den farklı yığın (G8). EBSI Besu + IBFT 2.0 kullanır; Substrate ile ortak zemin/öğrenme transferi kaybolur.
- Yönetişim/consensus varsayımları Polkadot'un nominated-PoS/paketli modeline yakındır; Tamga'nın "devlet başına eşit oy, izinli PoA" ilkesine (G1, G2) uyarlamak ek iş ister.
- Öğrenme eğrisi ve ekip: Rust + Substrate runtime uzmanlığı, Besu'nun hazır izinli/EVM kurulumuna göre daha derin.
- Tek-zincir kararında (G6) Polkadot'un parachain/çok-zincir gücü büyük ölçüde atıl kalır (aynen Cosmos/IBC gibi — RS-FRAMEWORKS-0001 §6).
Karşılaştırma Tablosu
| Kriter | Besu (QBFT) | Sıfırdan Rust | Substrate (Rust) |
|---|---|---|---|
| İzinli / eşit-oy (G1,G2) | ✅ Yerleşik | ⚠️ Kendin yazarsın | ⚠️ Uyarlanır |
| Anında kesinlik (G3) | ✅ | ⚠️ Kendin | ✅ (GRANDPA) |
| Egemenlik (G4) | ✅ | ✅ | ✅ |
| Açık kaynak (G5) | ✅ Apache 2.0 | ✅ | ✅ |
| Tek ortak zincir (G6) | ✅ İdeal | ✅ | ⚠️ Çok-zincir atıl |
| EVM / varlık (G7) | ✅ Yerel | ⚠️ Kendin | ⚠️ Katman (Frontier) |
| EBSI birlikte çalışma (G8) | ✅ Aynı yığın | ❌ | ❌ Farklı yığın |
| Süre / risk | ✅ Düşük | ❌ Yıllar / yüksek | ⚠️ Orta-yüksek |
| Ekip/bakım | ✅ Olgun ekosistem | ❌ Büyük | ⚠️ Derin uzmanlık |
Egemenlik Notu (Tekrar Kritik)
Rust ile yazmak, Besu kullanmaktan daha egemen değildir. Her üç seçenekte de: kendi genesis, kendi chain ID, kendi validator seti, fork edilebilir açık kaynak. Egemenlik dil/motor seçiminden değil, ağın kimin tarafından tanımlandığından gelir (RS-FRAMEWORKS-0001 §5, PM-BC-0001 Kritik Ayrım).
Öneri
Hyperledger Besu (QBFT) korunur (ADR-0001 geçerli).
- Sıfırdan Rust reddedilir (yıllar, risk, egemenliğe katkı yok).
- Substrate ikincil alternatiftir ama G7 (yerel EVM) ve G8 (EBSI aynı yığın) belirleyici kriterlerinde Besu'nun gerisinde kalır; Tamga'nın tek-zincil/izinli/ eşit-oy profiline Besu daha doğrudan oturur.
Bu, "kendi ağımız olsun" sezgisini reddetmez; aksine onu doğru katmanda karşılar: Besu ile ağ zaten tamamen bizimdir (Faz 0'da validator'ları biz çalıştırırız — ARCH-0001 §3), fakat motoru sıfırdan yazma riskine girmeyiz.
Gelecekte Rust'ı Yeniden Değerlendirme Koşulları
Karar dondurulmuş değildir. Şu koşullardan biri doğarsa Substrate/Rust yeniden değerlendirilmelidir:
- EVM'den vazgeçilmesi (varlık/ödeme yol haritası düşerse EVM avantajı zayıflar).
- EBSI hizasının stratejik olarak terk edilmesi.
- Aşırı ölçek/performans ihtiyacı (çok sayıda validator + yüksek TPS) — ki bu Cosmos tarafında da bir argümandı (RS-FRAMEWORKS-0001 §7).
- WASM tabanlı özel runtime gereksinimi (EVM dışı yürütme modeli).
Bu koşullar bugün geçerli değildir.
İlgili Dokümanlar
- ADR-0001 — Besu + QBFT kararı (geçerli).
- RS-FRAMEWORKS-0001 — Besu vs Cosmos (birincil karşılaştırma).
- PM-BC-0001 — "kendi ağ ≠ sıfırdan yazmak" ilkesi.
- ARCH-0001 — Fazlı validator modeli (ağ zaten Faz 0'da bizimdir).
Durum
review_status: Draft. Besu vs Rust analizi tamamlandı; öneri Besu'yu korur. Karar değişmediğinden yeni bir ADR gerekmez; ADR-0001 geçerlidir. Rust'ın gelecekte hangi koşulda yeniden değerlendirileceği kayıt altına alındı.