Tamga Docs · Geliştirici

Appearance

ACA-BC-0001Academy · BlockchainTaslaksürüm 0.1.02026-07-29T00:00:00.000Z

Bu Doküman Kimin İçin? ​

Bu doküman, blockchain'i teknik olarak hiç bilmeyen birinin validator, node, consensus ve "hangi ağ" kavramlarını sıfırdan kavraması için yazıldı. Amaç ezber değil, sezgi kazandırmak.

Bir Academy dokümanıdır: kavram öğretir. Tamga'nın somut kararları için PM-BC-0001'e, EBSI örneğine RS-EBSI-0001'e bakılır. Buradaki bilgi, RS-FRAMEWORKS-0001 (Cosmos vs Besu) kararını anlamak için gerekli zemindir.

1. Blockchain Aslında Nedir? — Ortak Defter Analojisi ​

Bir köy düşün. Herkesin borç-alacak ilişkilerini tutan tek bir büyük defter var. Sorun: bu defter kimde duracak? Tek kişide dursa, o kişi sayfaları değiştirebilir.

Çözüm: defterin kopyası herkeste olsun. Yeni bir işlem olduğunda herkes kendi defterine aynı satırı yazsın. Böylece kimse tek başına geçmişi değiştiremez — çünkü diğer herkesin kopyası onu yalanlar.

İşte blockchain budur: kopyası birçok bilgisayarda (node) duran, ortak bir defter (ledger).

Blok, Zincir ve Hash ​

  • İşlemler tek tek değil, gruplar (blok) hâlinde deftere eklenir.
  • Her blok, bir öncekinin parmak izini (hash) içinde taşır.
  • Hash: bir veriyi sabit uzunlukta benzersiz bir "özet"e çeviren matematiksel fonksiyon. Verinin tek harfi değişse, hash tamamen değişir.

Bloklar birbirine hash'lerle bağlandığı için bir zincir oluşur:

text
[Blok 1] ← [Blok 2] ← [Blok 3] ← [Blok 4]
 hash1      hash1+     hash2+     hash3+
            veri       veri       veri

Değiştirilemezlik (immutability) buradan gelir: 2. bloğu değiştirirsen hash'i değişir; 3. blok eski hash'i işaret ettiği için zincir kopar; herkes sahtekârlığı anında görür. Geçmişi değiştirmek için sonraki tüm blokları ve herkesin kopyasını aynı anda değiştirmen gerekir — pratikte imkânsız.

Tamga bağlamı: PM-TRUST-0001 "kişisel veri zincire yazılmaz" der; çünkü bu değiştirilemezlik, kişisel veri için GDPR "silinme hakkı" ile çatışır. Değiştirilemezlik güç kaynağı ama aynı zamanda kısıttır.

2. Node Nedir? Türleri Neler? ​

Node, blockchain yazılımını çalıştıran bir bilgisayardır. Deftere katılan her makine bir node'dur. Başlıca türler:

Node türüNe yapar
Full nodeTüm defteri saklar, gelen işlemleri kurallara göre doğrular. Ağın belkemiği.
Validator nodeFull node'un özel bir türü: yeni blok önerme/onaylama yetkisi olan node. Mutabakata (consensus) katılır.
Light nodeTüm defteri saklamaz; sadece ihtiyacı olan parçaları başka node'lardan sorar (ör. telefon cüzdanı).

Kritik ayrım: Her validator bir node'dur, ama her node validator değildir. Deftere yeni sayfa yazma yetkisi yalnızca validator'lardadır.

Tamga bağlamı: PM-BC-0001'de "validator = devletler + güvendikleri kurumlar" derken tam olarak bu blok-yazma yetkisini kimin taşıyacağını söylüyoruz.

3. Asıl Problem: Dağıtık Mutabakat (Consensus) ​

Defter herkeste kopya olarak duruyorsa, şu soru doğar:

"Bir sonraki bloğun içeriğinde herkes nasıl ANLAŞACAK?"

Aynı anda iki kişi işlem gönderirse, kim önce yazıldı? Bir validator yalan söylerse? İnternet koparsa? Herkesin aynı sırada, aynı bloklarda anlaşması gerekir. Buna consensus (mutabakat) denir.

Bizans Generalleri Problemi (Analoji) ​

Bir şehri kuşatan generaller var. Kazanmak için ya hepsi birlikte saldırmalı ya hepsi çekilmeli. Sadece haberciyle iletişebiliyorlar. Ama bazı generaller hain olabilir (yanlış mesaj yayabilir) veya haberci yolda kaybolabilir.

Soru: Hainler ve iletişim sorunlarına rağmen, dürüst generaller nasıl ortak bir karara varır?

Bu, dağıtık sistemlerin temel problemidir. Bir consensus algoritması, bazı node'lar bozuk/kötü niyetli olsa bile ağın tek bir doğru üzerinde anlaşmasını sağlar. Buna Byzantine Fault Tolerance (BFT) denir.

4. Consensus Aileleri ​

Ağın "kim ve nasıl blok yazacak" sorusuna farklı cevaplar farklı ailelere yol açar.

4.1 Proof of Work (PoW) — Bitcoin ​

  • Validator'lar (madenci) zor bir matematik bulmacasını ilk çözmek için yarışır. Kazanan bloğu yazar.
  • Güvenlik: bulmacayı çözmek çok elektrik/donanım ister; ağı ele geçirmek maddi olarak imkânsız derecede pahalıdır.
  • Artı: çok açık, izinsiz, sağlam.
  • Eksi: korkunç enerji tüketimi, yavaş, kesinlik olasılıksal (aşağıda).

4.2 Proof of Stake (PoS) — Ethereum (2022 sonrası) ​

  • Blok yazma hakkı yarışla değil, kilitlenen para (stake) oranında dağıtılır. Çok stake = çok şans.
  • Kötü davranan validator'ın stake'i yakılır (slashing).
  • Artı: enerji verimli, PoW'dan hızlı.
  • Eksi: "zengin daha çok kontrol eder" eğilimi; token ekonomisi gerektirir.

4.3 BFT / Proof of Authority (PoA) — İzinli ağlar ​

  • Validator seti bilinir ve sınırlıdır (herkes katılamaz; yetki/onay gerekir).
  • Bloklar oylama ile onaylanır: validator'lar bir blok üzerinde çoğunlukla anlaşır.
  • PoA: yetki, para/işten değil, kimliğin/otoritenin kendisinden gelir (ör. bir devlet). Oy gücü genelde eşittir.
  • Artı: hızlı, enerji-dostu, anında kesinlik, düzenlemeye uygun.
  • Eksi: izinli (herkese açık değil); validator seti güvenilir olmalı.

Karşılaştırma ​

ÖzellikPoWPoSBFT / PoA
Kim yazarYarışı kazananÇok stake edenYetkili validator
Güç dağılımıDonanımParaOtorite (çoğunlukla eşit)
Erişimİzinsizİzinsizİzinli
EnerjiÇok yüksekDüşükDüşük
KesinlikOlasılıksal~DeterministikDeterministik (anında)
ÖrnekBitcoinEthereumEBSI, Tamga

Tamga bağlamı: PM-BC-0001 izinli BFT/PoA, devlet başına eşit oy seçti. Yukarıdaki tablo neden: devletlerin eşit gücü + düzenleme uyumu + anında kesinlik sadece bu ailede bir arada bulunur.

5. BFT Nasıl Çalışır? (Tamga'nın Ailesi — Derinlemesine) ​

Tamga BFT/PoA kullanacağı için bunu biraz açalım. (EBSI'nin IBFT 2.0'ı ve Cosmos'un CometBFT'si bu ailedendir.)

Temel Kurgu ​

  • Bilinen bir validator seti var (diyelim 10 devlet).
  • Zaman turlara (round) bölünür. Her turda bir blok üretilir.
  • Her turda bir validator lider (proposer) olur ve bir blok önerir.
  • Diğer validator'lar bu blok üzerinde oy kullanır.

İki Fazlı Oylama: PREPARE → COMMIT ​

Basitçe iki tur el kaldırma gibi düşün:

  1. PREPARE (hazırım): Lider blok önerir. Her validator "bu bloğu gördüm, geçerli" derse PREPARE oyu yayar.
  2. COMMIT (kesinleştir): Yeterli PREPARE toplanınca, validator'lar "tamam, bunu kalıcı yazıyorum" diyerek COMMIT oyu yayar. Yeterli COMMIT toplanınca blok kesinleşir (final).

İki faz olmasının sebebi: tek turda "acaba diğerleri de gördü mü?" belirsizliği kalır. İkinci faz, "hepimiz aynı bloğu göreceğimizden eminiz" garantisini verir.

Neden "üçte iki" ve 3f+1? ​

Hainlere dayanmak için sihirli oran üçte ikiden fazla (2/3+) anlaşmadır.

  • Ağın f kadar kötü/bozuk node'a dayanmasını istiyorsan, toplam validator sayısı en az 3f + 1 olmalı.
  • Örnek: 1 haine dayanmak için 4 validator gerekir (3×1+1). 4'ün üçte ikisinden fazlası = 3 dürüst oy, bir blok kesinleşir.
  • Sezgi: Hainler en fazla f kişi. Dürüstlerin (2f+1) her zaman hainlerden kesin çoğunlukta olmasını garantiler. Böylece hainler ne bir yalanı geçirebilir ne de anlaşmayı bloke edebilir.

Sonuç: Anında (Deterministik) Kesinlik ​

Bir blok COMMIT edilince geri alınamaz. "Belki ileride değişir" yoktur. Bu, imza/kimlik gibi kritik işlemler için idealdir.

6. Kesinlik (Finality): Olasılıksal vs Deterministik ​

  • Olasılıksal (PoW): Bir blok "muhtemelen" kalıcıdır; üstüne blok eklendikçe geri alınma ihtimali azalır ama asla sıfır olmaz. Bitcoin'de "6 blok bekle" bu yüzdendir.
  • Deterministik (BFT): Blok kesinleşince kesin kalıcıdır. Bekleme yok.

Tamga bağlamı: Bir e-imza veya kimlik doğrulaması "belki geri alınır" olamaz. Bu yüzden PM-BC-0001 deterministik kesinlik (BFT) ister.

7. İzinli mi, İzinsiz mi? ​

  • İzinsiz (permissionless): Herkes node/validator olabilir (Bitcoin, Ethereum). Açıklık maksimum, ama kimlik/otorite yok.
  • İzinli (permissioned): Yalnızca onaylı taraflar validator olur. Kontrol ve düzenleme uyumu yüksek.
  • Public permissioned (EBSI ve Tamga): Herkes defteri okuyabilir, ama yalnızca onaylı validator'lar yazabilir. Şeffaflık + kontrol bir arada.

Tamga bağlamı: RS-EBSI-0001 EBSI'nin tam olarak "public permissioned" olduğunu gösterdi; Tamga da bunu benimser.

8. Bir İşlemin Yaşam Döngüsü (Uçtan Uca) ​

Bir kullanıcı "X" işlemini gönderdiğinde:

text
1. Kullanıcı işlemi imzalar ve ağa gönderir.
2. Bir node işlemi alır, kurallara göre ön-doğrular.
3. İşlem, bekleyen işlemler havuzuna (mempool) girer.
4. O turun lideri (proposer) havuzdan işlemleri toplayıp bir BLOK önerir.
5. Validator'lar oy kullanır: PREPARE → COMMIT (2/3+ anlaşma).
6. Blok kesinleşir; herkesin defterine eklenir.
7. İşlem artık değiştirilemez biçimde kayıtlıdır.

Tüm bu döngü BFT ağlarında genelde saniyeler sürer.

9. Tamga'ya Bağlanış — Neden Bu Kararlar? ​

Artık PM-BC-0001'deki kararları "neden" ile okuyabilirsin:

KararBu dokümandaki sebep
İzinli ağ§7 — devletler kontrolü ister; public permissioned şeffaflık + kontrol verir
BFT / PoA§4–5 — düzenleme uyumu + anında kesinlik yalnızca bu ailede
Devlet başına eşit oy§4.3 — PoA'da güç otoriteden gelir, paradan değil
Kendi ağımız§1–2 — kendi validator setimiz, kendi defterimiz
"Sıfırdan yazma" gereksiz§5 — BFT motoru (CometBFT/IBFT) kanıtlanmış; kural bizim

10. Sonraki Adım ​

Bu zeminden sonra "hangi hazır motor?" sorusu anlamlı hale gelir:

  • CometBFT (Cosmos SDK ile) — saf BFT, egemen zincir kurma odaklı.
  • IBFT 2.0 / QBFT (Hyperledger Besu ile) — EVM uyumlu, EBSI'nin seçimi.

Bu ikisinin ayrıntılı karşılaştırması: RS-FRAMEWORKS-0001 (sıradaki doküman) → oradan ADR-0001 kararı çıkacak.

Terimler (Hızlı) ​

  • Node: blockchain yazılımı çalıştıran bilgisayar.
  • Validator: blok önerme/onaylama yetkisi olan node.
  • Consensus: node'ların bir sonraki blokta anlaşma yöntemi.
  • BFT: kötü niyetli node'lara rağmen anlaşabilme (Byzantine Fault Tolerance).
  • PoA: yetkinin otoriteden geldiği izinli model (Proof of Authority).
  • Finality (kesinlik): bir bloğun geri alınamaz hale gelmesi.
  • Proposer/Lider: o turda bloğu öneren validator.
  • Mempool: henüz bloğa girmemiş bekleyen işlemler havuzu.

İlgili Dokümanlar ​

  • PM-BC-0001 — Tamga'nın blockchain/validator kararı (bu dokümanın "neden"i).
  • RS-EBSI-0001 — EBSI'nin gerçek uygulaması (Besu + IBFT 2.0).
  • PM-TRUST-0001 — Değiştirilemezliğin kişisel veri kısıtı.
  • RS-FRAMEWORKS-0001 (planlı) — CometBFT vs QBFT kıyaslaması.

Durum ​

review_status: Draft. Blockchain ve consensus temelleri öğretici düzeyde kapsandı. İhtiyaç olursa ileride ayrı Academy dokümanları eklenebilir: kriptografi temelleri (hash, imza, açık/gizli anahtar), DID/VC nasıl çalışır, ZKP nedir. Şimdilik framework kararına yetecek zemin hazırdır.