Appearance
Giriş
Tamga bir credential ağıdır. Bir credential ağının değeri, taşıdığı belgelerin başkaları tarafından anlaşılabilir olmasından gelir. Kendi diploma şemamızı sıfırdan uydurursak, o diploma yalnızca Tamga'nın içinde anlam taşır; Türkiye dışına, Avrupa'ya veya bir uluslararası işverene çıktığı anda anlamsız bir JSON nesnesine dönüşür.
Bu doküman şu soruyu cevaplar: hangi alanda kimin veri modelini devralacağız, ve devralma tam olarak ne demek?
Bu bir spesifikasyon değildir. Şemaların kendisi SPEC-SCHEMA-0002 (eğitim) ve SPEC-SCHEMA-0003 (diğer sektörler) içinde yazılır. Burası, o spesifikasyonların dayandığı dış dünya incelemesidir.
Problem
Depoda 2026-09-09 itibarıyla eğitim credential şeması yoktu. SPEC-BC-0001 IssuerCategory.EDUCATION enum değerini tanımlıyor, ama o kategorideki bir issuer'ın imzalayacağı belgenin içinde ne olacağı hiçbir yerde yazmıyordu. Pilotun tam merkezindeki nesne eksikti.
Bu boşluğu doldururken iki yanlış yol var:
- Sıfırdan uydurmak. Hızlıdır, iki hafta sürer, ve interoperability'yi kalıcı olarak öldürür. Bir üniversite Tamga diplomasını Europass'a taşıyamaz.
- Bir standardı olduğu gibi kopyalamak. ELM'in 480 özelliğini birebir almaya kalkarsak, pilotu asla başlatamayız — üniversitenin öğrenci bilgi sisteminde o alanların yarısı yok.
Doğru yol ortadadır ve bu dokümanın çıktısı odur: profil çıkarmak. Yani tanınmış bir modelin alt kümesini, o modelin adlandırmasına sadık kalarak almak.
Kıyas Kriterleri
Her standardı yedi kriterle değerlendirdik:
| Kriter | Neden önemli |
|---|---|
| Olgunluk | Yayınlanmış ve üretimde mi, yoksa taslak mı |
| Taşıyıcı bağımlılığı | Veri modeli JSON-LD/W3C VC'ye gömülü mü, yoksa format-agnostik mi |
| Çok dillilik | Türk dünyası çok dilli; model dil taşıyabiliyor mu |
| Kontrollü sözlük | Serbest metin yerine kodlu sözlükler var mı (EQF, ESCO, ISCED) |
| Benimseme | Bizim dışımızda kim kullanıyor |
| Lisans/erişim | Metin ücretsiz mi, ücretli mi |
| SD-JWT VC'ye eşlenebilirlik | Düz JSON claim'lerine düzleştirilebilir mi |
Son kriter belirleyicidir ve §9'da ayrıca ele alınmıştır.
1. Eğitim — European Learning Model (ELM)
Nedir
ELM, Avrupa'da öğrenme fırsatları, yeterlilikler, akreditasyon ve credential'ların birlikte çalışabilirliği için Avrupa Komisyonu tarafından geliştirilmiş bir veri modelidir. Sahibi DG EMPL'dir.
Sürüm durumu: Komisyon Mayıs 2023'te ELM'in 3. sürümünü tanıttı; bu, öğrenme verisinin belgelenmesini ve dijital imzalı credential ihracını kolaylaştıran uzun vadeli destekli kararlı bir sürümdür. ELM v3 uzun vadeli destek almaya devam ederken, 2025'te veri modeli ve dokümantasyona yönelik birçok iyileştirme yapılarak ELM v3.3'e ulaşıldı.
Teknik temeli: ELM, Avrupa Birliği ve Avrupa Ekonomik Alanı içinde öğrenmeyi tanımlayan standart bir format sağlamak amacıyla, JSON-LD olarak ifade edilen (eskiden XML/XSD) W3C Verifiable Credentials veri modelinin bir uzantısıdır.
Kapsam ve bağlantıları: Model, 480'in üzerinde özellik ile öğrenmenin belgelenmesinde esneklik sağlar ve ELMO ile ve Avrupa Blokzincir Servisleri Altyapısı'nın (EBSI) Diploma Kullanım Senaryosu ile eşlenmiş ve birlikte çalışabilir durumdadır; ayrıca Avrupa Yeterlilikler Çerçevesi (EQF), ESCO ve ISCED-F gibi mevcut çerçeve ve sınıflandırmalara bağlıdır. Europass'ın 29 dilinin tamamında mevcuttur.
Ürün karşılığı EDC (European Digital Credential for Learning): bir kuruluş tarafından öğrenciye verilen, öğrenmesini belgeleyen doğrulanabilir dijital credential — diplomalar, eğitim sertifikaları, mikro-yeterlilikler, katılım belgeleri; elektronik mühürle imzalanır.
Çekirdek sınıflar
Tamga'nın ilgilendiği alt küme:
| ELM sınıfı | Ne temsil eder | Tamga'da karşılığı |
|---|---|---|
EuropeanDigitalCredential | Credential zarfı | SD-JWT VC'nin kendisi |
Person | Öğrenci | credentialSubject claim'leri |
Organisation | Üniversite | iss + X.509 (SPEC-ID-0002) |
LearningAchievement | Kazanım (diploma, ders) | Ana claim bloğu |
LearningOutcome | Öğrenme çıktısı | Opsiyonel, mikro-credential'da |
LearningActivity | Faaliyet (ders alma, staj) | Transkript satırı |
Qualification | Yeterlilik (lisans derecesi) | Diploma çekirdeği |
AwardingProcess | Verme süreci (tarih, kurul) | issuance bloğu |
Assessment | Değerlendirme (not) | Transkript notu |
Accreditation | Kurumun akreditasyonu | Zincirde (SPEC-BC-0001) |
LearningEntitlement | Kazanılan hak (doktoraya başvurabilme) | Faz 2 |
Kontrollü sözlükler: EQF (seviye 1–8), ISCED-F (eğitim alanı kodu), ESCO (beceri/meslek), ISCED seviye. Bunlar serbest metin yerine kod taşır ve tanınırlığın asıl kaynağıdır. "Bilgisayar Mühendisliği" yazmak yerine ISCED-F 0613 yazmak, belgeyi Kazakistan'da da anlaşılır kılar.
Değerlendirme
| Kriter | Sonuç |
|---|---|
| Olgunluk | Yüksek — üretimde, LTS |
| Taşıyıcı bağımlılığı | Yüksek — JSON-LD/W3C VC yerlisi (§9) |
| Çok dillilik | Mükemmel — 29 dil, dil etiketli alanlar |
| Kontrollü sözlük | Mükemmel — EQF/ESCO/ISCED-F |
| Benimseme | AB geneli + EBSI |
| Lisans | Açık, ücretsiz, GitHub'da |
| SD-JWT'ye eşlenebilirlik | Orta — düzleştirme kuralı gerekir |
Karar önerisi: Eğitim şemalarının semantik omurgası ELM v3'ten alınır. Sınıf ve alan adlandırması korunur, kontrollü sözlükler aynen kullanılır, JSON-LD taşıyıcısı alınmaz.
2. Eğitim — Open Badges 3.0 ve CLR 2.0 (1EdTech)
Nedir
Open Badges 3.0, 1EdTech'in (eski adıyla IMS Global) rozet standardının W3C Verifiable Credentials üzerine taşınmış sürümüdür. ELM'e göre çok daha hafiftir: bir AchievementSubject, bir Achievement, ve hizalama (alignment) bilgisi.
CLR (Comprehensive Learner Record) 2.0, aynı ailede transkript benzeri toplu kayıt formatıdır — birden çok kazanımı tek belgede taşır.
Nerede ELM'den iyi
- Mikro-credential ve ders tamamlama için ELM ağır kalır. "Yapay Zekâ 101 sertifikası" için 480 özellikli bir modele girmeye gerek yok.
- Kurumsal eğitim, sertifika programı, bootcamp gibi formal olmayan öğrenme alanında benimseme ELM'den yüksek.
- Yapısı basit olduğu için bir üniversitenin BT birimi tarafından bir günde anlaşılır.
Nerede zayıf
- Kontrollü sözlük disiplini ELM kadar güçlü değil;
alignmentserbest bırakılmış. - Resmî yeterlilik (lisans derecesi) tanımlamak için tasarlanmamış.
Karar önerisi: Mikro-credential ve ders/sertifika tamamlama şemalarında OBv3 alan adlandırması kullanılır. Resmî diploma ve transkriptte ELM kullanılır. İki ailenin alignment/Qualification üzerinden köprüsü kurulur.
3. Sağlık — HL7 FHIR ve IPS
Nedir
FHIR (Fast Healthcare Interoperability Resources), HL7'nin kaynak tabanlı sağlık veri değişim standardıdır. Her klinik nesne bir resource'tur: Patient, Immunization, Observation, Condition, AllergyIntolerance, MedicationStatement.
IPS (International Patient Summary), FHIR üzerine kurulu, sınır ötesi acil bakım için tasarlanmış minimum hasta özeti profilidir — alerjiler, ilaçlar, problemler.
Emsal: FHIR'i credential'a gömme
Bu alanda tekerlek icat etmeye gerek yok, çünkü iki büyük emsal var:
- SMART Health Cards — COVID döneminde aşı kaydını doğrulanabilir belge olarak taşımak için FHIR Bundle'ını sıkıştırıp imzalı JWT içine gömdü.
- WHO GDHCN / DDCC — aynı deseni küresel ölçekte kurumsallaştırdı.
Her ikisinin de ortak deseni: credential, FHIR kaynağını taşır; credential FHIR'i yeniden tanımlamaz.
Kritik uyarı
Sağlık verisi Tamga'nın en riskli alanıdır. PM-TRUST-0001 gereği zincire hiçbir şey yazılmaz; ama bunun ötesinde, sağlık credential'ı seçici açıklama olmadan asla verilmemelidir. Bir sigorta şirketi "aşılı mı" diye sorduğunda, tüm bağışıklama geçmişini görmemelidir.
Karar önerisi: Sağlık credential'ları FHIR R4/R5 kaynak yapısını taşır, IPS profilini temel alır. SPEC-SCHEMA-0003'te iskelet olarak yazılır, pilot kapsamına alınmaz (Faz 2+).
4. Ehliyet ve kimlik — ISO/IEC 18013-5 (mDL)
Nedir
ISO/IEC 18013-5, mobil sürücü belgesinin (mDL) uluslararası standardıdır. Yakınlık (proximity) senaryosu için tasarlanmıştır: telefonu polise/barmene uzatırsın, NFC veya BLE üzerinden veri akar, internet gerekmez.
Veri modeli org.iso.18013.5.1 isim alanı altında tanımlıdır. Öne çıkan elemanlar: family_name, given_name, birth_date, issue_date, expiry_date, issuing_country, issuing_authority, document_number, portrait, driving_privileges, ve age_over_NN ailesi.
ISO/IEC 18013-7 aynı credential'ın çevrimiçi sunumunu tanımlar.
Tamga için asıl değeri: age_over_NN deseni
Bu, seçici açıklamanın en zarif örneğidir. Barmen yaşını sormaz, doğum tarihini görmez; yalnızca age_over_18 = true claim'ini alır. Doğum tarihi hiç açıklanmaz.
Bu desen ehliyete özgü değildir ve Tamga'nın tüm şemalarında kullanılmalıdır:
- Diploma:
graduation_yearyerine, işveren içingraduated_before_2020 = true - Öğrencilik:
student_idyerineis_enrolled = true - Gelir: tutar yerine
income_above_threshold = true
Doğru soru "hangi veriyi paylaşayım" değil, **"verifier'ın gerçekten ihtiyacı olan iddia nedir"**dir. Türetilmiş boolean claim'ler bunun cevabıdır.
Uyarı: format farkı ve maliyet
- mDL mdoc/CBOR/COSE kullanır, SD-JWT değil. ADR-0006 mdoc'u ikincil format olarak zaten kabul etmiş durumda; bu doğru karardır çünkü mDL'i SD-JWT'ye çevirmek onu mDL olmaktan çıkarır.
- ISO standartları ücretlidir. 18013-5 metnini satın almak gerekir. Bu, pilot bütçesine yazılması gereken gerçek bir kalemdir; ELM ve OBv3 ücretsiz olduğu için bu farkı gözden kaçırmak kolaydır.
Karar önerisi: mDL, devlet katılımı (Faz 1) geldiğinde ele alınır. Ama age_over_NN deseni bugünden tüm Tamga şemalarına ilke olarak girer.
5. Seyahat — ICAO DTC
Dijital Seyahat Belgesi (Digital Travel Credential), pasaportun çipindeki mantıksal veri yapısının (LDS) dijital türevidir. İki bileşenlidir: sanal bileşen (telefonda) ve fiziksel bileşen (pasaportun kendisi).
Tamga için doğrudan uygulanabilir değildir — pasaport ihracı bir devlet tekelidir ve Faz 0'da böyle bir yetkimiz yok. Ancak turizm modülü (turkistantour.com bağlamı) ve sınır geçişi senaryoları için Faz 2'de referans alınacak model budur. İskelet olarak kaydedilir, yazılmaz.
6. Ticaret ve tüzel kişilik — UN/CEFACT ve GLEIF vLEI
vLEI
GLEIF'in vLEI'si (verifiable Legal Entity Identifier), LEI kodunun doğrulanabilir credential hâlidir. Üç katmanı vardır:
- Legal Entity vLEI — tüzel kişinin kendisi
- OOR (Official Organizational Role) — resmî yetkili (yönetim kurulu üyesi)
- ECR (Engagement Context Role) — bağlamsal yetkili (satın alma müdürü)
Bu üçlü ayrım, Tamga'nın "şirket çalışanı credential'ı" ihtiyacına doğrudan oturur. Bir lojistik firmasının şoförü ECR'dir; imza yetkilisi OOR'dur.
UN/CEFACT
Sınır ötesi ticaret belgelerinin (konşimento, menşe şahadetnamesi) veri modelleri. MLETR (elektronik devredilebilir kayıtlar model kanunu) ile birlikte "verifiable trades" modülünün hukuki-teknik temelini oluşturur.
Karar önerisi: Tüzel kişilik ve çalışan yetki şemalarında vLEI'nin LE/OOR/ECR üçlüsü devralınır. UN/CEFACT lojistik modülüne (Faz 2) bırakılır.
7. Karşılaştırma Tablosu
| Alan | Standart | Olgunluk | Taşıyıcı | Lisans | Tamga fazı |
|---|---|---|---|---|---|
| Diploma, transkript | ELM v3 | Yüksek | JSON-LD | Ücretsiz | Faz 0 — pilot |
| Mikro-credential, sertifika | OBv3 / CLR 2.0 | Yüksek | JSON-LD | Ücretsiz | Faz 0 |
| Sağlık | FHIR R4/R5 + IPS | Yüksek | FHIR JSON | Ücretsiz | Faz 2 |
| Ehliyet, kimlik | ISO/IEC 18013-5 | Yüksek | mdoc/CBOR | Ücretli | Faz 1 |
| Seyahat | ICAO DTC | Orta | Karma | Kısmen | Faz 2 |
| Tüzel kişilik, çalışan | GLEIF vLEI | Orta | ACDC/KERI | Ücretsiz | Faz 0 — iskelet |
| Ticaret belgesi | UN/CEFACT | Yüksek | XML/JSON | Ücretsiz | Faz 2 |
8. Değerlendirilen ve Reddedilen Yaklaşımlar
"Kendi şema dilimizi tasarlayalım" — Reddedildi
Gerekçe: Tanınırlık kaybı telafi edilemez. Bir Tamga diplomasının Avrupa'da okunabilmesi, projenin varlık sebeplerinden biridir (PM-PH-0001 "uyumlu ama bağımsız"). Kendi sözlüğümüz bu iddiayı geçersiz kılar.
"ELM'i olduğu gibi, JSON-LD dahil benimseyelim" — Reddedildi
Gerekçe: ADR-0006 SD-JWT VC'yi birincil format olarak sabitledi. JSON-LD ve Linked Data Proofs'a dönmek o kararı iptal eder; seçici açıklama, cüzdan kütüphanesi ve OpenID4VP profili yeniden yazılır. Semantiği almak yeterlidir; taşıyıcıyı almak gereksiz maliyettir.
"Şemaları issuer'a bırakalım, her üniversite kendi alanını tanımlasın" — Reddedildi
Gerekçe: Verifier tarafını öldürür. Bir işveren, her üniversite için ayrı ayrıştırma kodu yazmak zorunda kalır. Ağ etkisi tam da bu noktadan doğar; şemayı serbest bırakmak ağı bir dosya sunucusuna indirger. Ayrıntılı gerekçe PM-SCHEMA-0001'dedir.
9. Kritik Bulgu — Format Uyumsuzluğu ve Düzleştirme
Bu, dokümanın en önemli bölümüdür.
ELM ve OBv3 W3C VCDM / JSON-LD yerlisidir. Tamga ise SD-JWT VC seçmiştir (ADR-0006). Bu bir çatışma değildir, ama bedava da değildir.
Fark nerede
JSON-LD'de bir diploma iç içe geçmiş nesnelerden oluşur:
credentialSubject
└── hasClaim (LearningAchievement)
├── awardedBy (AwardingProcess)
│ └── awardingBody (Organisation)
└── specifiedBy (Qualification)
├── EQFLevel
└── ISCEDFCodeSD-JWT'nin seçici açıklaması ise claim düzeyinde çalışır. Bir _sd dizisindeki her giriş tek bir claim'i gizler. Derin iç içe yapılar SD-JWT'de mümkündür ama her seviye ek disclosure ve ek karmaşıklık demektir — ve verifier'ın politika motoru (PM-ASSUR-0001) derin yolları sorgulamakta zorlanır.
Çözüm: kontrollü düzleştirme
ELM'in semantiği korunur, yapısı düzleştirilir:
| ELM yolu | Tamga claim'i |
|---|---|
hasClaim.specifiedBy.title | qualification_title |
hasClaim.specifiedBy.EQFLevel | eqf_level |
hasClaim.specifiedBy.ISCEDFCode | isced_f_code |
hasClaim.awardedBy.awardingDate | awarding_date |
hasClaim.awardedBy.awardingBody.legalName | awarding_body_name |
Kural: iki seviyeden derin gitme. Gerekiyorsa alt nesne tek bir seçici-açıklanabilir blok olarak kalır (örneğin transkript satırları), ama diplomanın çekirdek alanları düzdür.
Zorunlu sonuç: iki yönlü eşleme tablosu
Düzleştirme tek yönlü bir kayıp olursa, EDC'ye dışa aktarım imkânsızlaşır. Bu yüzden SPEC-SCHEMA-0002 her şema için normatif bir eşleme tablosu içermek zorundadır:
Tamga claim ←→ ELM özelliği ←→ OBv3 karşılığı (varsa)Bu tablo olmadan yazılan şema, standart hizalı görünen ama aslında hizalı olmayan bir şemadır — ve bu, hiç hizalanmamış olmaktan daha tehlikelidir, çünkü yanlış bir güven yaratır.
10. Öneriler (SPEC'lere Girdi)
- Eğitim şemalarının semantik omurgası ELM v3'ten alınır; kontrollü sözlükler (EQF, ISCED-F, ESCO) aynen kullanılır.
- Mikro-credential'da OBv3 adlandırması kullanılır.
- Her şema, iki yönlü eşleme tablosu taşır (§9).
age_over_NNdeseni — türetilmiş boolean claim'ler — tüm şemalarda ilkedir, yalnızca ehliyette değil.- Düzleştirme kuralı: iki seviyeden derin gitme.
- Çok dillilik baştan konur:
titledeğil, dil etiketlititleyapısı (TR/AZ/KZ/UZ/KG/EN). Sonradan eklemek tüm şemaları kırar. - Sağlık, seyahat, ticaret: iskelet yazılır, pilota alınmaz. → SPEC-SCHEMA-0003 (2026-09-09) yazıldı; ayrıca yedi koşullu sektör açma kontrol listesi getirdi.
- ISO 18013-5 metni satın alınacak kalem olarak bütçeye yazılır.
Riskler
| Risk | Etki | Azaltma |
|---|---|---|
| ELM'in tamamını almaya çalışmak | Pilot felç olur | Profil (alt küme) çıkar; 480 değil ~40 alan |
| Düzleştirmenin belgelenmemesi | Sahte interoperability | §9 eşleme tablosu zorunlu |
| Çok dilliliğin ertelenmesi | Tüm şemalar yeniden yazılır | Baştan dil etiketli alanlar |
| ISO ücretinin bütçelenmemesi | Faz 1'de sürpriz | Şimdi kaleme yazıldı |
| ELM v4 çıkması | Şemalar eskir | Sürümleme + extends zinciri (ADR-0007) |
Açık Sorular
- ESCO beceri kodları Türkçe/Türk dünyası mesleklerini yeterince kapsıyor mu? Kapsamıyorsa Tamga kendi uzantı sözlüğünü nasıl yönetir? →
RS-SCHEMA-0002(planlı) - Türkiye'de YÖK'ün diploma veri modeli (e-Devlet mezuniyet belgesi) ELM'e eşlenebilir mi? Pilot öncesi saha çalışması gerekir.
- vLEI'nin ACDC/KERI taşıyıcısı Tamga'nın X.509 modeline nasıl köprülenir? → Faz 2
İlgili Dokümanlar
PM-SCHEMA-0001 · ADR-0006 · ADR-0007 · SPEC-CRED-0001 · SPEC-SCHEMA-0001 · SPEC-SCHEMA-0002 · SPEC-SCHEMA-0003 · RS-EIDAS-0001 · RS-EBSI-0001
Durum
Draft — 2026-09-09. ELM v3/v3.3 sürüm bilgisi ve SD-JWT VC Type Metadata mekanizması birincil kaynaklardan doğrulanmıştır. OBv3/CLR sürüm ayrıntıları ve FHIR IPS profil numarası, ilgili SPEC yazımı sırasında yeniden doğrulanacaktır.