Tamga Docs · Geliştirici

Appearance

ADR-0002Mimari karar kaydı · GovernanceKabul edildisürüm 1.0.02026-08-05T00:00:00.000Z

ADR-0002 — Egemenlik-Öncelikli Yönetişim ​

Durum: Accepted Tarih: 2026-08-05 Karar veren: Tamga Network proje yönetimi Kaynak: docs/tamga-network-guven-katmani-kontratlari-v2.md (mimari karar taslağı) — bu ADR o taslağın yönetişim bölümünü resmileştirir.

Bağlam ​

PM-BC-0001 yönetişimi geniş biçimde "kurucu konsorsiyum + on-chain oylama" olarak bırakmıştı. Ancak kritik bir soru bunu inceltmeyi gerektirdi:

Türkiye kendi kurumunu (ör. MEB) issuer yaparken neden Kazakistan'ın oyunu beklesin?

Beklememeli. Aksi, kabul edilemez bir egemenlik ihlali ve benimsenmenin önündeki en büyük engel olurdu. Emsal nettir: eIDAS'ta her üye devlet kendi Trusted List'ini bağımsız yayınlar; AB yalnızca listeleri toplar (LOTL). Hiçbir devlet başkasının hangi kurumu issuer yapacağına oy vermez. Karşılıklı tanıma bir anlaşma/tercihtir, kurum-kurum oylanan bir şey değil.

Karar ​

Yönetişim üç katmana ayrılır; her katmanda karar farklı aktördedir:

KatmanKonuKarar kimdeEşik
1 — Ağa üyelikYeni devletin validator olması / çıkarılması / protokol yükseltmeValidator çoğunluğu (mevcut devletler)2/3
2 — Ulusal kayıtlarKendi issuer'ları, kendi relying party'leriYalnızca ilgili devletOy YOK (onlyOwnerState)
3 — Sınır-ötesi tanıma"X ülkesinin credential'larını kabul ediyor muyum?"Her devlet, kendi adınaTek taraflı

Alt kararlar ​

  1. Katman 1 eşikleri: yeni devlet kabulü 2/3; devlet çıkarma 2/3 (çıkarılanın oyu sayılmaz); protokol yükseltme 2/3. (Oybirliği yerine 2/3 seçildi: tek devletin büyümeyi veto etme/kilitleme riskini önler; yine de ağır bir karardır.)
  2. Katman 2 — kod seviyesinde egemenlik: her devletin bir namespace'i vardır (TR:issuer:*, KZ:rp:* …) ve o namespace'e yalnızca o devletin yetkili anahtarı yazabilir. Kontratta onlyOwnerState(stateCode) modifier'ıyla zorlanır; iyi niyete bağlı değildir.
  3. Katman 3 — varsayılan tanıma politikası: kurucu üyeler arasında FULL (birbirini baştan tam tanır); sonradan katılanlar için NONE (opt-in) — devletler kendi mevzuat hızında açar. Bu, "hepsi ya da hiçbiri" tuzağını önler.
  4. Çıkarma ≠ credential imhası: bir devletin çıkarılması yalnızca "yeni kayıt yazamaz + blok üretemez" demektir. Vatandaşlarının cüzdanındaki credential'lar geçersiz olmaz; akıbetleri diğer devletlerin Katman 3 tanıma kararına kalır.
  5. Çıkış hakkı (exit): bir devlet tek taraflı withdraw() ile çekilebilir; oy gerekmez. Kod seviyesinde garanti.
  6. Sınır-ötesi yargı (home-state egemenliği): bir vatandaşın pseudonym'ini YALNIZCA kendi devletinin guardian eşiği + kendi mahkemesi açabilir; başka devlet açamaz. Detay PM-ID-0002 (accountable disclosure) ile işlenir; PM-ID-0001 "açıklama = home-state egemenliği" ilkesiyle tutarlıdır.

Gerekçe ​

  1. Benimsenebilirlik. Hiçbir devlet, "iç kurumsal kararlarım başkalarının oyuna bağlı" veya "bir gün atılırsam vatandaşlarımın kimliği çöp olur" riskiyle ağa girmez. Egemenlik güvenceleri katılımın önkoşuludur.
  2. Emsal (eIDAS/LOTL). AB'nin çalışan modeli tam da budur; teorik değil kanıtlı.
  3. Kademeli entegrasyon. Tek taraflı tanıma, her devletin kendi hızında açmasına izin verir; erken günlerde tam uyum zorunluluğunu kaldırır.
  4. Kod seviyesinde garanti. onlyOwnerState + withdraw, egemenliği sözden çıkarıp mühendislik güvencesine dönüştürür.

Sonuçlar ​

Olumlu:

  • Güçlü benimsenme teşviki (egemenlik + çıkış + credential dayanıklılığı).
  • Governance kontratının kapsamı daralır → daha basit, daha az saldırı yüzeyi.
  • eIDAS ile kavramsal hizalı → interoperability kolaylığı.

Maliyet / dikkat:

  • Cross-recognition matris yönetimi (her devlet × her devlet × kategori) operasyonel yük getirir; cüzdan/verifier UX'i bunu gizlemeli.
  • "Kurucular FULL" varsayılanı, kurucu setin dikkatli seçilmesini gerektirir.
  • Home-state yargı, sınır-ötesi suç senaryolarında sınırlı kalabilir (gelecekte devletler-arası anlaşma gerekebilir — PM-ID-0002 açık konu).

Değerlendirilen Alternatifler ​

  • Her şey ortak oy (tam konsorsiyum): Reddedildi — Katman 2/3'te egemenlik ihlali; benimsenmez.
  • Hiç ortak oy (tamamen bağımsız): Reddedildi — ağın bileşimi (kim validator) denetimsiz kalır; "kim masada oturur" ortak karar olmalı.
  • Oybirliği (Katman 1): Reddedildi — tek devlet büyümeyi kilitleyebilir; 2/3 tercih.
  • Tanıma varsayılanı FULL (herkes): Reddedildi — mevzuat/egemenlik riski; kurucular FULL + sonrakiler NONE tercih.

İlgili Dokümanlar ​

  • PM-BC-0001 — "kurucu konsorsiyum + on-chain oylama" ifadesi bu ADR ile inceltilir.
  • ADR-0001 — Motor (Besu/QBFT); Katman 1 oyları QBFT validator setiyle örtüşür.
  • SPEC-BC-0001 — Bu modelin kontrat uygulaması (Governance, Registry, Recognition).
  • ARCH-0001 — Fazlı validator modeli (Faz 0'da namespace/oy işleyişi).
  • PM-ID-0001 / PM-ID-0002 — Home-state egemenliği ve accountable disclosure.

Durum ​

review_status: Completed. Yönetişim modeli karara bağlandı. Uygulama detayları (kontrat arayüzleri, eşik parametreleri) SPEC-BC-0001'de; guardian kompozisyonu ve sınır-ötesi yargı PM-ID-0002 + PM-GOV-0001 (planlı) ile derinleşecek.