ADR-0002 — Egemenlik-Öncelikli Yönetişim
Durum: Accepted Tarih: 2026-08-05 Karar veren: Tamga Network proje yönetimi Kaynak: docs/tamga-network-guven-katmani-kontratlari-v2.md (mimari karar taslağı) — bu ADR o taslağın yönetişim bölümünü resmileştirir.
Bağlam
PM-BC-0001 yönetişimi geniş biçimde "kurucu konsorsiyum + on-chain oylama" olarak bırakmıştı. Ancak kritik bir soru bunu inceltmeyi gerektirdi:
Türkiye kendi kurumunu (ör. MEB) belge veren (issuer)Belgeyi imzalayıp veren kurum: üniversite, meslek kuruluşu, kamu kurumu ya da şirket. yaparken neden Kazakistan'ın oyunu beklesin?
Beklememeli. Aksi, kabul edilemez bir egemenlik ihlali ve benimsenmenin önündeki en büyük engel olurdu. Emsal nettir: eIDAS (electronic IDentification, Authentication and trust Services)AB'nin elektronik kimlik ve güven hizmetleri tüzüğü; eIDAS 2.0 Avrupa Dijital Kimlik Cüzdanı'nı getirir.'ta her üye devlet kendi Trusted List'ini bağımsız yayınlar; AB yalnızca listeleri toplar (LOTL (List of Trusted Lists)Ülke güven listelerinin adreslerini, imzacılarını ve tanınma durumlarını gösteren imzalı liste.). Hiçbir devlet başkasının hangi kurumu belge veren yapacağına oy vermez. Karşılıklı tanıma bir anlaşma/tercihtir, kurum-kurum oylanan bir şey değil.
Karar
Yönetişim üç katmana ayrılır; her katmanda karar farklı aktördedir:
| Katman | Konu | Karar kimde | Eşik |
|---|---|---|---|
| 1 — Ağa üyelik | Yeni devletin validator olması / çıkarılması / protokol yükseltme | Validator çoğunluğu (mevcut devletler) | 2/3 |
| 2 — Ulusal kayıtlar | Kendi belge verenleri, kendi relying party'leri | Yalnızca ilgili devlet | Oy YOK (onlyOwnerState) |
| 3 — Sınır-ötesi tanıma | "X ülkesinin belgelerini kabul ediyor muyum?" | Her devlet, kendi adına | Tek taraflı |
Alt kararlar
- Katman 1 eşikleri: yeni devlet kabulü 2/3; devlet çıkarma 2/3 (çıkarılanın oyu sayılmaz); protokol yükseltme 2/3. (Oybirliği yerine 2/3 seçildi: tek devletin büyümeyi veto etme/kilitleme riskini önler; yine de ağır bir karardır.)
- Katman 2 — kod seviyesinde egemenlik: her devletin bir namespace'i vardır (
TR:issuer:*,KZ:rp:*…) ve o namespace'e yalnızca o devletin yetkili anahtarı yazabilir. KontrattaonlyOwnerState(stateCode)modifier'ıyla zorlanır; iyi niyete bağlı değildir. - Katman 3 — varsayılan tanıma politikası: kurucu üyeler arasında FULL (birbirini baştan tam tanır); sonradan katılanlar için NONE (opt-in) — devletler kendi mevzuat hızında açar. Bu, "hepsi ya da hiçbiri" tuzağını önler.
- Çıkarma ≠ belge imhası: bir devletin çıkarılması yalnızca "yeni kayıt yazamaz + blok üretemez" demektir. Vatandaşlarının cüzdanındaki belgeler (credential)Belge verenin imzaladığı ve kişinin cüzdanında duran dijital belge; kişi yalnız istenen alanları gösterir. geçersiz olmaz; akıbetleri diğer devletlerin Katman 3 tanıma kararına kalır.
- Çıkış hakkı (exit): bir devlet tek taraflı
withdraw()ile çekilebilir; oy gerekmez. Kod seviyesinde garanti. - Sınır-ötesi yargı (home-state egemenliği): bir vatandaşın takma adını (pseudonym)Cüzdanın her web sitesi için ayrı türettiği kararlı hesap kimliği; iki site aynı kişiyi eşleştiremez. YALNIZCA kendi devletinin guardian eşiği + kendi mahkemesi açabilir; başka devlet açamaz. Detay PM-ID-0002 (accountable disclosure) ile işlenir; PM-ID-0001 "açıklama = home-state egemenliği" ilkesiyle tutarlıdır.
Gerekçe
- Benimsenebilirlik. Hiçbir devlet, "iç kurumsal kararlarım başkalarının oyuna bağlı" veya "bir gün atılırsam vatandaşlarımın kimliği çöp olur" riskiyle ağa girmez. Egemenlik güvenceleri katılımın önkoşuludur.
- Emsal (eIDAS/LOTL). AB'nin çalışan modeli tam da budur; teorik değil kanıtlı.
- Kademeli entegrasyon. Tek taraflı tanıma, her devletin kendi hızında açmasına izin verir; erken günlerde tam uyum zorunluluğunu kaldırır.
- Kod seviyesinde garanti.
onlyOwnerState+withdraw, egemenliği sözden çıkarıp mühendislik güvencesine dönüştürür.
Sonuçlar
Olumlu:
- Güçlü benimsenme teşviki (egemenlik + çıkış + belge dayanıklılığı).
- Governance kontratının kapsamı daralır → daha basit, daha az saldırı yüzeyi.
- eIDAS ile kavramsal hizalı → interoperability kolaylığı.
Maliyet / dikkat:
- Cross-recognition matris yönetimi (her devlet × her devlet × kategori) operasyonel yük getirir; cüzdan/doğrulayıcı (verifier)Gösterilen belgeyi denetleyen taraf: imza, belge verenin güven listesindeki kaydı, durum ve politika. Relying party diye de anılır. UX'i bunu gizlemeli.
- "Kurucular FULL" varsayılanı, kurucu setin dikkatli seçilmesini gerektirir.
- Home-state yargı, sınır-ötesi suç senaryolarında sınırlı kalabilir (gelecekte devletler-arası anlaşma gerekebilir — PM-ID-0002 açık konu).
Değerlendirilen Alternatifler
- Her şey ortak oy (tam konsorsiyum): Reddedildi — Katman 2/3'te egemenlik ihlali; benimsenmez.
- Hiç ortak oy (tamamen bağımsız): Reddedildi — ağın bileşimi (kim validator) denetimsiz kalır; "kim masada oturur" ortak karar olmalı.
- Oybirliği (Katman 1): Reddedildi — tek devlet büyümeyi kilitleyebilir; 2/3 tercih.
- Tanıma varsayılanı FULL (herkes): Reddedildi — mevzuat/egemenlik riski; kurucular FULL + sonrakiler NONE tercih.
İlgili Dokümanlar
- PM-BC-0001 — "kurucu konsorsiyum + on-chain oylama" ifadesi bu ADR ile inceltilir.
- ADR-0001 — Motor (Besu/QBFT); Katman 1 oyları QBFT validator setiyle örtüşür.
- SPEC-BC-0001 — Bu modelin kontrat uygulaması (Governance, Registry, Recognition).
- ARCH-0001 — Fazlı validator modeli (Faz 0'da namespace/oy işleyişi).
- PM-ID-0001 / PM-ID-0002 — Home-state egemenliği ve accountable disclosure.
Durum
Yönetişim modeli karara bağlandı. Uygulama detayları (kontrat arayüzleri, eşik parametreleri) SPEC-BC-0001'de; guardian kompozisyonu ve sınır-ötesi yargı PM-ID-0002 + PM-GOV-0001 (planlı) ile derinleşecek.