Sözlük

Bu sayfa belgelerde geçen terimleri sade dille açıklar; bağlayıcı tanımlar Tamga ARF Ek D'dedir (FW-DEF-0001) ve çelişkide o geçerlidir.

Terimler nasıl yazılır? Rol ve gündelik kavramlar Türkçe yazılır, İngilizce terim ilk kullanımda parantezde verilir: belge (credential), doğrulayıcı (verifier), güven listesi (trust list). Teknik, kriptografik ve protokol terimleri ile kısaltmalar İngilizce kalır: salted hash, selective disclosure, holder binding, PID, QTSP. Her terimin yanındaki ⓘ simgesine gelince (telefonda dokununca) kısa bir açıklama açılır.

Temel kavramlar

ARF (Architecture and Reference Framework) — Rolleri, mimariyi, güven modelini ve kuralları anlatan belge seti. Tamga ARF, AB ARF'sinin düzenini izler.

eIDAS (electronic IDentification, Authentication and trust Services) — AB'nin elektronik kimlik ve güven hizmetleri tüzüğü; eIDAS 2.0 Avrupa Dijital Kimlik Cüzdanı'nı getirir.

EUDI Wallet — eIDAS 2.0'ın tanımladığı Avrupa Dijital Kimlik Cüzdanı; Tamga aynı biçim ve protokolleri kullanır.

Federasyon (federation) — Her ülkenin kendi güven listesini işlettiği ve listelerin listesinde birleştiği model; Tamga dış listeleri de gösterebilir.

Ortak defter (ledger) — Güven kayıtlarının birden çok bağımsız işletmeci tarafından birlikte tutulduğu kayıt (izinli bir blockchain). Tamga onu en az iki bağımsız işletmeci katıldığında ekler; o güne kadar işi imzalı güven listeleri görür.

OTS (Organization of Turkic States) — Türk Devletleri Teşkilatı (TDT); Tamga yönetişimi üye devletlere yer ayırır.

Rulebook — Bağlayıcı kurallar seti. Tamga Rulebook tüm katılımcıların kurallarını taşır; her belge türünün ondan dallanan kendi rulebook'u vardır.

Trust framework — ARF'nin yönetişim bölümü: kimin katılabileceği, katılım ve uyumun nasıl işlediği, sözleşmeler ve devletlere devir.

Uyum testi (conformance) — Bir uygulamanın kurallara uyduğunun, yayınlanan test vektörlerini ve denetimleri geçerek gösterilmesi.

Validator — Zincir aşamasında planlanan izinli defterde (Besu / QBFT) blok imzalayan işletmeci düğümü.

Roller

Aracı (intermediary) — Bir relying party adına belge doğrulayan hizmet; cüzdan hem aracıyı hem de hizmet verdiği relying party'yi gösterir.

Belge sahibi (holder) — Belgeyi cüzdanında tutan ve kime göstereceğine karar veren kişi.

Belge veren (issuer) — Belgeyi imzalayıp veren kurum: üniversite, meslek kuruluşu, kamu kurumu ya da şirket.

Cüzdan sağlayıcısı (wallet provider) — Cüzdanı sunan ve cüzdan ile anahtar kanıtlarını imzalayan kuruluş. Tamga Wallet ağın ilk cüzdanıdır.

Doğrulayıcı (verifier) — Gösterilen belgeyi denetleyen taraf: imza, belge verenin güven listesindeki kaydı, durum ve politika. Relying party diye de anılır.

Kayıt kurumu (registrar) — Belge verenleri ve relying party'leri kaydeden, güven listesine girmeden önce kayıt verilerini denetleyen birim.

QTSP (Qualified Trust Service Provider) — eIDAS kapsamında ulusal denetim kurumundan nitelikli statü almış güven hizmeti sağlayıcısı.

Relying party — Cüzdandan belge isteyen ve doğrulayan kayıtlı kuruluş: işveren, web sitesi, kurum.

RP (Relying Party) — Relying party'nin kısaltması: belge isteyen ve doğrulayan kuruluş.

TLSO (Trusted List Scheme Operator) — Ulusal güven listesini derleyen, imzalayan ve yayınlayan kuruluş. Bugün Türkiye için bunu Tamga, devlet adına geçici olarak yapar.

Yetkili kaynak (authentic source) — Belgedeki bilginin asıl sahibi olan sistem; örneğin üniversitenin öğrenci bilgi sistemi.

Belgeler

Attestation — Bir kişi ya da şey hakkında imzalı beyan; cüzdanda taşınır. Öğrenci belgesi ya da diploma gibi.

Belge (credential) — Belge verenin imzaladığı ve kişinin cüzdanında duran dijital belge; kişi yalnız istenen alanları gösterir.

Belge teklifi (credential offer) — Belge verenin cüzdanı bir belgeyi almaya çağırdığı ileti; genelde QR kod ya da bağlantı.

Belge verme (issuance) — Belge verenin belgeyi kişinin cüzdanına teslim etmesi (Tamga'da OpenID4VCI ile).

EAA (Electronic Attestation of Attributes) — Kişinin bir özniteliğini (diploma, üyelik gibi) doğrulayan belge için eIDAS'taki ad.

ECTS (European Credit Transfer and Accumulation System) — Ders yükünü anlatan Avrupa kredi transfer ve biriktirme sistemi.

ELM (European Learning Model) — Öğrenme kazanımlarını, nitelikleri ve kredileri tanımlayan AB veri modeli.

ISCED-F (International Standard Classification of Education: Fields) — UNESCO'nun eğitim ve öğretim alanları sınıflandırması.

İptal (revocation) — Bir belgenin süresi dolmadan geçersiz kılınması; belge veren bunu doğrulayıcıların denetlediği iptal listesinde işaretler.

İptal listesi (status list) — Her belgenin tek bir konumu olduğu sıkıştırılmış, imzalı liste; geçerli, askıda ya da iptal olduğunu söyler.

mDL (mobile Driving Licence) — Cüzdanda mdoc biçiminde (ISO/IEC 18013-5) tutulan sürücü belgesi.

Mdoc — ISO/IEC 18013-5 mobil belge biçimi, CBOR ile kodlanır; yüz yüze gösterme ve mobil ehliyet için kullanılır.

PID (Person Identification Data) — Devletin en yüksek güvence seviyesinde verdiği temel kimlik verisi. Tamga bu rolü üstlenmez; Tamga'nın kimlik belgesi PID değildir.

PuB-EAA (Public-Body Electronic Attestation of Attributes) — Bir authentic source'tan sorumlu kamu kurumunun ya da onun adına verilen attestation.

QEAA (Qualified Electronic Attestation of Attributes) — Nitelikli güven hizmeti sağlayıcısının (QTSP) verdiği EAA; attestation'lar arasında hukuki etkisi en güçlü olandır.

Refresh token — Cüzdanın, kişi bütün akışı tekrarlamadan yeni belge kopyaları almasını sağlayan uzun ömürlü jeton.

SD-JWT VC (Selective Disclosure JWT Verifiable Credential) — Selective disclosure destekli JSON tabanlı belge biçimi; EUDI Wallet'ta ve Tamga'da çevrimiçi gösterme için kullanılır.

Şema kataloğu (schema catalogue) — Belge türlerinin (vct), şemalarının ve bütünlük özetlerinin yayımlandığı katalog (schemas.tamga.network).

Toplu belge verme (batch issuance) — Aynı belgenin birden çok tek kullanımlık kopyasının birlikte verilmesi; her doğrulayıcı farklı kopya görür (ilişkilendirilemezlik).

Vct (Verifiable Credential Type) — SD-JWT VC'de belge türünün kalıcı kimliği; Tamga'da urn:tamga:edu:Diploma:1 gibi bir URN'dir.

Gösterme ve gizlilik

Accountable disclosure — Kimliğin yalnız bağımsız emanetçilerin eşik kararıyla ve hukuki emirle açılabildiği tasarım (zincir aşaması, araştırma).

DCQL (Digital Credentials Query Language) — Doğrulayıcının OpenID4VP'de hangi belgeleri ve hangi alanları istediğini yazdığı sorgu dili.

Disclosure — SD-JWT'de bir alanın değeri, rastgele bir salt ile paketlenmiş hâli; belge sahibi yalnız gereken disclosure'ları verir.

Doğrulama hattı (verification pipeline) — Doğrulayıcının bir gösterimde yaptığı sabit denetim sırası: imza, belge veren, güven listesi, status, holder binding, politika.

Holder binding — Belgeyi yalnız belge sahibinin cihazındaki bir anahtara bağlamak; kopyalanan belge gösterilemez.

İşlem günlüğü (transaction log) — Cüzdanın cihazda tuttuğu verme ve gösterme kaydı; yalnız kişi dışa aktarabilir.

KB-JWT (Key Binding JWT) — Cüzdanın gösterme anında belge anahtarıyla imzaladığı kısa belirteç; anahtarın belge sahibinde olduğunu kanıtlar.

Key binding — Belgeyin kişinin cüzdanındaki bir anahtara bağlanması; yalnız o cüzdan gösterebilir.

Longfellow ZK — mdoc belgeleri için açık bir sıfır bilgi ispatı sistemi; Tamga doğum tarihini göstermeden "18 yaşından büyük" gibi bilgileri kanıtlamak için kullanır.

Nonce — Bir kez kullanılan rastgele değer; doğrulayıcı gönderir, cüzdan imzalar, böylece eski bir gösterme yeniden kullanılamaz.

Proof of possession — Gösteren kişinin, belgenin bağlı olduğu özel anahtarı elinde tuttuğunun taze bir meydan okumayı imzalayarak kanıtlanması.

Salted hash — Bir değerin rastgele bir salt ile birlikte alınan özeti; değer özetten tahmin edilemez. SD-JWT alanları bu yolla gizler.

Selective disclosure — Bir belgeden yalnız doğrulayıcının istediği alanların gösterilmesi, fazlasının değil.

Takma ad (pseudonym) — Cüzdanın her web sitesi için ayrı türettiği kararlı hesap kimliği; iki site aynı kişiyi eşleştiremez.

ZK (Zero-Knowledge proof) — Bir bilginin doğru olduğunu, bilginin kendisini göstermeden kanıtlayan ispat; örneğin doğum tarihi olmadan "18 yaşından büyük".

Güven

Çapa günlüğü (anchor log) — İmzalı listelerin özetlerinin eklendiği, herkese açık ve geri alınamaz kayıt; bir listenin sessizce değiştirilmediği denetlenebilir.

Erişim sertifikası (access certificate) — Relying party'nin isteklerini imzaladığı X.509 sertifikası; client kimliği bu sertifikanın özetinden türetilir.

Güven çapası (trust anchor) — Doğrulayıcının ilk güvendiği kök anahtar ya da sertifika; geri kalan her şey ona kadar denetlenir.

Güven listesi (trust list) — Bir ülkenin kök sertifikalarını, belge verenlerini ve kayıtlı relying party'lerini taşıyan imzalı liste. Bugün Tamga'da güven bu listelere dayanır; ortak defter sonra gelir.

Kayıt sertifikası (registration certificate) — Kayıt kurumunun, bir relying party'nin hangi alanları hangi amaçla isteyebileceğini bildiren imzalı belgesi (en çok 12 ay).

Kimlik doğrulama (identity proofing) — Belge verilmeden önce kişinin gerçekten o kişi olduğunun doğrulanması; örneğin kimlik kartı ve canlılık testiyle.

Kök sertifika (root CA) — Bir sertifika zincirinin dayandığı en üst sertifika otoritesi; Tamga'da güven listesi üzerinden sabitlenir.

LoA (Level of Assurance) — Bir kimliğe ya da belgeye ne kadar güvenilebileceği; Tamga kimlik doğrulama (T), belge veren (I) ve cüzdan (W) için ayrı seviyeler kullanır.

LoTE (List of Trusted Entities) — ETSI TS 119 602 liste biçimi; Tamga listelerinin LoTE görünümünü yayınlar ve dış LoTE listelerini okuyabilir.

LOTL (List of Trusted Lists) — Ülke güven listelerinin adreslerini, imzacılarını ve tanınma durumlarını gösteren imzalı liste.

QES (Qualified Electronic Signature) — Nitelikli sertifika ve nitelikli cihazla atılan elektronik imza; AB'de ıslak imzayla eşdeğerdir.

QSCD (Qualified Signature Creation Device) — Nitelikli imza anahtarını koruyan sertifikalı donanım ya da uzak hizmet.

Trusted List — AB üye devletlerinin nitelikli güven hizmeti sağlayıcılarını yayımladığı ETSI TS 119 612 biçimi.

WRPAC (Wallet-Relying Party Access Certificate) — Relying party'nin cüzdanlara gönderdiği istekleri imzaladığı erişim sertifikası.

WRPRC (Wallet-Relying Party Registration Certificate) — Relying party'nin hangi alanları neden isteyebileceğini bildiren kayıt sertifikası.

x509_hash — HAIP'teki client kimliği biçimi: kimlik, relying party'nin erişim sertifikasının base64url SHA-256 özetidir.

Cüzdan

Cihaz kanıtı (device attestation) — Telefonun işletim sisteminden (App Attest, Play Integrity) gelen, gerçek cihazda değiştirilmemiş uygulamanın çalıştığına dair kanıt.

Key attestation — Cüzdan sağlayıcısının, belge anahtarının güvenli donanımda üretildiğini ve tutulduğunu bildiren kısa ömürlü beyanı.

Passkey — Kullanıcının cihazında duran, oltalamaya dayanıklı oturum açma anahtarı (WebAuthn/FIDO2).

Wallet unit — Bir cüzdanın belirli bir cihazdaki kurulumu.

WIA (Wallet Instance Attestation) — Cüzdan sağlayıcısının imzaladığı, cüzdan kurulumunun gerçek olduğunu bildiren kısa ömürlü beyan; belge veren, belgeyi vermeden önce denetler.

WUA (Wallet Unit Attestation) — Cüzdan sağlayıcısının bir cüzdan birimi ve anahtarlarının güvenliği hakkındaki attestation'ı; güncel AB metinlerinde WIA ve key attestation olarak ikiye ayrılır.

Standartlar ve protokoller

DPoP (Demonstrating Proof of Possession) — Erişim belirtecini bir anahtara bağlama yöntemi; çalınan belirteç o anahtar olmadan kullanılamaz.

ETSI (European Telecommunications Standards Institute) — Güven listeleri, imzalar ve güven hizmetleri için teknik standartları yazan Avrupa standart kuruluşu.

HAIP (High Assurance Interoperability Profile) — Yüksek güvenceli kullanım için OpenID4VC seçeneklerini sabitleyen profil; EUDI Wallet'ta da kullanılır.

OpenID4VCI (OpenID for Verifiable Credential Issuance) — Belge verenin belgeyi cüzdana teslim ettiği protokol.

OpenID4VP (OpenID for Verifiable Presentations) — Doğrulayıcının cüzdandan belge istediği ve gösterimi aldığı protokol.

PAR (Pushed Authorization Request) — Yetkilendirme isteğinin önce sunucuya gönderildiği OAuth adımı; içerik tarayıcı adresinde görünmez.