Bu şartname, bir belgenin iptal edilip edilmediğinin nasıl yayınlandığını ve doğrulandığını tanımlar; belge veren kurumlar ve doğrulayıcı geliştiricileri içindir.
Ne zaman okunur
- Önce İptal ve tazelik sayfasını okuyun.
- Doğrulama hattındaki yeri (D adımları): SPEC-API-0001.
- Kararın gerekçesi: ADR-0008.
Kısaca
Kurum her belgeye büyük bir iptal listesinde (status list)Her belgenin tek bir konumu olduğu sıkıştırılmış, imzalı liste; geçerli, askıda ya da iptal olduğunu söyler. (bit listesi) rastgele bir sıra numarası verir. Belge iptal edilince o bitin değeri değişir; liste imzalanır ve sabit aralıklarla yayınlanır. Doğrulayıcı listeyi önceden indirir ve belgeyi gösterirken kimseye sormadan kendi kopyasına bakar; böylece kurum, belgenin nerede ve ne zaman gösterildiğini öğrenemez. Her yayının parmak izi çapa günlüğüne yazılır; liste geriye sarılırsa doğrulayıcı bunu fark eder.
Bugün çapa, güven listesi (trust list)Bir ülkenin kök sertifikalarını, belge verenlerini ve kayıtlı relying party'lerini taşıyan imzalı liste. Bugün Tamga'da güven bu listelere dayanır; ortak defter sonra gelir. yayıncısının çapa günlüğüdür (
anchors.jsonl). §4'teki kontrat arayüzü zincir aşamasına aittir (ADR-0009).
Kapsam
Bu şartname, Tamga'da bir belgenin (credential)Belge verenin imzaladığı ve kişinin cüzdanında duran dijital belge; kişi yalnız istenen alanları gösterir. iptal edilip edilmediğinin (iptal (revocation)Bir belgenin süresi dolmadan geçersiz kılınması; belge veren bunu doğrulayıcıların denetlediği iptal listesinde işaretler.) nasıl yayınlandığını, çapalandığını ve doğrulandığını tanımlar.
Karar ve gerekçeler ADR-0008'dedir; burada tekrar edilmez. Özet: bitstring listesi off-chain host edilir; çapa günlüğünde (bugün liste yayıncısının anchors.jsonl'ı, SPEC-TRUST-0001 §5) yalnızca URI + içerik hash'i + sürüm durur. Zincir yok (ADR-0009, ADR-0051).
Standart temeli: IETF Token Status List — Tamga profili, AB'nin CIR 2026/1731 ile sabitlediği draft-ietf-oauth-status-list-20'yi (2026-04-20) izler. Güncel taslak draft-21'dir (2026-06-21, RFC Editor kuyruğunda); AB başvurusu draft-20 kaldıkça Tamga da onda kalır, RFC yayımlanınca profil yeniden değerlendirilir.
Kapsam dışı: kriptografik akümülatör / ZK (Zero-Knowledge proof)Bir bilginin doğru olduğunu, bilginin kendisini göstermeden kanıtlayan ispat; örneğin doğum tarihi olmadan "18 yaşından büyük". iptal (RS-REVOCATION-0001, genişleme aşaması).
1. Model ve Roller
┌─────────────┐ verme ┌──────────┐ sunum ┌──────────┐
│ Issuer │──────────▶ │ Holder │─────────▶ │ Verifier │
│ (üniversite)│ │ (cüzdan) │ │(işveren) │
└──────┬──────┘ └──────────┘ └────┬─────┘
│ yayınlar │ çeker
▼ ▼
┌──────────────────────────┐ ┌────────────────────┐
│ Status List Token │◀─────────────│ önbellek / ön │
│ status.<issuer-domain> │ │ çekim (§9) │
└──────────┬───────────────┘ └────────────────────┘
│ hash + sürüm
▼
┌──────────────────────────┐
│ Çapa günlüğü │ ← bugün anchors.jsonl (yalnızca çapa);
│ (anchors.jsonl) │ defter aşamasında StatusListRegistry
└──────────────────────────┘| Rol | Görev |
|---|---|
| Status Provider | Status List Token'ı üretir, imzalar, yayınlar. Varsayılan olarak belge verenin kendisi. |
| Referenced Token | Durumu izlenen belge — Tamga'da SD-JWT VC. |
| Anchor | Çapa günlüğündeki satır (bugün); defter aşamasında StatusListRegistry kontratındaki kayıt (planlanan, ADR-0051 projeksiyonu). |
Terminoloji uyarısı: Standart "Relying PartyCüzdandan belge isteyen ve doğrulayan kayıtlı kuruluş: işveren, web sitesi, kurum." der; Tamga'da bu doğrulayıcıdır (verifier)Gösterilen belgeyi denetleyen taraf: imza, belge verenin güven listesindeki kaydı, durum ve politika. Relying party diye de anılır. (güven listesindeki relying_parties[] kaydıyla aynı kavram, SPEC-TRUST-0001).
2. Belge tarafı (referenced token)
İptal listesi kullanan her Tamga belgesi status claim'i taşır (SPEC-SCHEMA-0001 §4.2 — tamga.uses_status_list = true olduğunda zorunlu):
"status": {
"status_list": {
"idx": 48213,
"uri": "https://status.tamga.network/7f3a9c21"
}
}| Alan | Anlam |
|---|---|
idx | Bu belgenin listedeki indeksi |
uri | Status List Token'ın adresi |
status claim'i sd: "never"dir — selective disclosureSeçici açıklama (eşanlamlı: seçici paylaşım): bir belgeden yalnız doğrulayıcının istediği alanların gösterilmesi, fazlasının değil. ile gizlenemez, her sunumda görünür. Bunun mahremiyet sonuçları §6 ve §10'da ele alınmıştır.
3. Status List Token
3.1 Yapı
JWS compact serialization. Başlık:
{
"alg": "ES256",
"kid": "sl-2026-a",
"typ": "statuslist+jwt",
"x5c": ["MIIB...", "MIIC..."]
}Gövde:
{
"iss": "https://issuer.tamga.network/example-university",
"sub": "https://status.tamga.network/7f3a9c21",
"iat": 1789000000,
"exp": 1789021600,
"ttl": 120,
"status_list": {
"bits": 2,
"lst": "eNrbuRgAAhcBXQ..."
}
}| Claim | Zorunluluk | Tamga profili |
|---|---|---|
iss | Zorunlu | Belge veren tanımlayıcısı; Referenced Token'ın iss'i ile aynı güven zincirinde |
sub | Zorunlu | Liste URI'si — Referenced Token'daki uri ile birebir aynı |
iat | Zorunlu | Yayın anı |
exp | Tamga'da zorunlu | iat + 6 saat (§8.1) |
ttl | Tamga'da zorunlu | Yayın aralığı (saniye); ağın işlettiği servislerde 120 (§5.1, §8.1) |
status_list.bits | Zorunlu | Kurum listelerinde 2, kimlik servisinin listelerinde 1 — §3.3 (ADR-0048) |
status_list.lst | Zorunlu | Sıkıştırılmış bayt dizisi, base64url |
status_list.aggregation_uri | Opsiyonel | Tamga'da önerilir — §9.2 |
3.2 Sunulması
GET /7f3a9c21 HTTP/1.1
Host: status.tamga.network
Accept: application/statuslist+jwt
HTTP/1.1 200 OK
Content-Type: application/statuslist+jwt
Content-Encoding: gzip
eyJhbGciOiJFUzI1NiIsImtpZCI6InNsLTIwMjYtYSIsInR5cCI6InN0YXR1c2xpc3Qr...- Yanıt gövdesi ham JWS compact serialization'dır — JSON zarf içine sarılmaz.
Content-Encoding: gzipkullanılmalıdır (lstzaten sıkıştırılmıştır ama JWT'nin base64url gösterimi gzip'ten fayda görür).- CWT gösterimi (ADR-0048 K3; paketler 0.6.0). mdoc olarak da verilen türün listesi ayrıca CWT olarak (
application/statuslist+cwt) ayrı, opak bir adreste yayımlanır: COSE_Sign1, ES256, korunan başlıktatyp=application/statuslist+cwtvex5chain; taleplersub(2) = CWT adresi,iat(6),exp(4),ttl(65534),status_list(65533){bits, lst}. JWT ve CWT gösterimleri aynı bitleri taşır, aynı döngüde aynı anahtarla imzalanır ve çapa günlüğüne ayrı satırlar olarak yazılır. SD-JWT VC kopyası JWT adresine, mdoc kopyasının MSO'su CWT adresine işaret eder; iki kopya aynıidx'i kullanır. mdoc olarak verilmeyen türde CWT gösterimi yoktur. - Uygulama (paketler 0.6.0).
@tamga-network/sd-jwt:StatusBitstring(capacity, bytes, bits)(bits1 ya da 2),signStatusListCwt/verifyStatusListCwt(imzacı ham ES256 imzası verir:IssuerSigner.signRaw,pemIssuerSignersağlar) ve gövdeye göre seçenverifyStatusListAny; CBOR/COSE katmanı@tamga-network/mdoc(signStatusListCwt,parseStatusListCwt). Doğrulayıcının ön çekim önbelleği CWT gövdesini bayt olarak saklar; D adımı mdoc kopyasında CWT'yi, eski kopyalarda JWT'yi okur. Askısı olmayan türde (şemasuspension_allowedtaşımıyor)0x02bozuk liste değeridir: sonuçINVALID, RED (SU2).@tamga-network/wallet-core:parseStatusCwt,parseStatusBody; cüzdandan cüzdana doğrulamadafetchStatusBytes. Uyum vektörüconformance/vectors/status-list/jwt-cwt.json(sürüm 5).
3.3 bits kararı
Standart bits için 1, 2, 4 ve 8 değerlerine izin verir. Tamga kurum listelerinde 2, kimlik servisinin listelerinde 1 kullanır (ADR-0048). Listeler tür başına ayrı olduğundan (S9) bir listede iki kural karışmaz.
- Kimlik servisinin türleri (kimlik belgesi, sürücü belgesi bilgisi, iletişim belgeleri): askı yoktur, durum yalnız geçerli ya da iptaldir (AB PID kuralı: Uygulama Tüzüğü (AB) 2024/2979 Ek II, 2026/1731 ile değişik).
bits = 1. - Kurum türleri:
bits = 2. Askı (0x02) yalnız şemasısuspension_allowed: trueolan türlerde yazılır (SPEC-SCHEMA-0001 §2.4; bugün diploma). Diğer türlerde değer0x02yazılmaz.
| Seçenek | Anlam | Tamga değerlendirmesi |
|---|---|---|
bits = 1 | Yalnızca geçerli/geçersiz | Kimlik servisinin türleri (askı yok) |
bits = 2 | 4 durum | Kurum türleri (askı yalnız şema izin verirse) |
bits = 4 / 8 | 16 / 256 durum | Boyut 2–4 katına çıkar, karşılığı yok |
Durum değerleri ve Tamga karşılıkları:
| Değer | Standart adı | Tamga anlamı |
|---|---|---|
0x00 | VALID | Geçerli |
0x01 | INVALID | Kalıcı iptal — geri dönüşü yok |
0x02 | SUSPENDED | Geçici askı — geri alınabilir |
0x03 | APPLICATION_SPECIFIC (uygulamaya özgü; IETF Token Status List) | Tamga yazmaz. Okunursa anlamı bilinmediği için kapalı güvenli değerlendirilir: doğrulayıcıda RED (Ş9), cüzdanda ve WIA listesinde iptal sayılır. 4 ya da 8 bitlik bir listede 0x03'ten büyük her değer (öteki uygulamaya özgü ve ayrılmış değerler) aynı kuralla okunur (2026-11-04) |
Askı neden gerekli (izin veren türlerde): Bir diploma hakkında intihal soruşturması açıldığında kurum belgeyi kalıcı iptal etmek istemez — soruşturma sonuçlanana kadar askıya almak ister. bits = 1 seçseydik kurum ya haksız yere kalıcı iptal edecek ya da hiçbir şey yapmayacaktı. İkisi de yanlış.
Boyut maliyeti: 100.000 indeks × 2 bit = 25 KB ham, sıkıştırılmış tipik olarak birkaç yüz bayt (liste büyük ölçüde sıfırdır). İhmal edilebilir.
3.4 İmzalama anahtarı
Status List Token, belge imzalama anahtarından ayrı bir anahtarla imzalanır; ancak aynı X.509 zincirine bağlıdır (SPEC-ID-0002).
Gerekçe:
- Kullanım sıklığı farkı. Belge anahtarı seyrek kullanılır ve HSM'de durur. Status anahtarı her yayın aralığında (bugün 2 dakikada bir) imza atar; çevrimiçi bir sistemde durması gerekir. İkisini aynı yapmak, HSM'deki anahtarı sürekli çevrimiçi bir servise açmak demektir.
- Sıkıntı yalıtımı. Status anahtarı ele geçirilirse saldırgan sahte durum yayınlayabilir ama sahte diploma üretemez.
- Rotasyon. Status anahtarı yılda rotasyona sokulabilir; belge anahtarı rotasyonu geçmiş belgeleri etkileyeceği için çok daha ağır bir işlemdir.
kid her zaman doldurulur ve rotasyonda değişir.
4. Çapa
4.1 contentHash neyin hash'i
contentHash = SHA-256( JWS compact serialization dizesinin ASCII baytları )Yani Content-Encoding: gzip çözüldükten sonraki dize. Nokta ayraçlarıyla birlikte, tam token.
Değişmez: Aynı sürüm numarasına sahip token her zaman aynı baytlardır. Status Provider aynı version için farklı bayt üretemez.
4.2 Kontrat arayüzü — defter aşaması (planlanan, ADR-0051 projeksiyonu)
Bugün çapa, liste yayıncısının çapa günlüğüdür (SPEC-TRUST-0001 §5); zincir yoktur (ADR-0009). Aşağıdaki arayüz derlenip test edilmiştir ve zincir açıldığında imzalı listelerin projeksiyonu olarak kullanılır.
ADR-0008 Karar 4 gereği StatusListRegistry.sol yeniden yazılmıştır. Bitmap tutan eski sürüm geçersizdir.
// SPDX-License-Identifier: Apache-2.0
pragma solidity ^0.8.24;
interface IStatusListRegistry {
enum ListStatus { NONE, ACTIVE, RETIRED }
struct ListAnchor {
bytes32 issuerId;
string listURI; // Status List Token'ın sub claim'i
bytes32 contentHash; // §4.1
uint32 listSize; // toplam indeks kapasitesi
uint8 bitsPerEntry; // listenin kendi bits değeri (1, 2, 4, 8); kimlik servisi 1, kurum 2 — ADR-0063
uint64 version; // monoton artan
uint64 publishedAt; // son yayın zamanı
ListStatus status;
}
/// @notice Tamga profili: liste en az bu kadar indeks kapasitesine sahip olmalı.
function MIN_LIST_SIZE() external pure returns (uint32); // 100_000
/// @notice Listenin kendi bits değeri kabul edilir: 1, 2, 4, 8 (IETF Token Status List; ADR-0063).
function isAllowedBits(uint8 bits) external pure returns (bool);
event ListRegistered(bytes32 indexed listId, bytes32 indexed issuerId, string listURI, uint32 listSize, uint8 bitsPerEntry);
event ListPublished(bytes32 indexed listId, uint64 version, bytes32 contentHash, uint64 publishedAt);
event ListRetired(bytes32 indexed listId, bytes32 reasonHash);
error ListExists(bytes32 listId);
error UnknownList(bytes32 listId);
error NotListOwner(bytes32 listId, address caller);
error VersionNotMonotonic(uint64 current, uint64 submitted);
error PublishedAtNotMonotonic(uint64 current, uint64 submitted);
error ListSizeTooSmall(uint32 submitted, uint32 minimum);
error InvalidBitsPerEntry(uint8 submitted);
error ListNotActive(bytes32 listId);
/// @notice listId = keccak256(abi.encodePacked(issuerId, bytes(listURI)))
function listIdOf(bytes32 issuerId, string calldata listURI) external pure returns (bytes32);
/// @notice Listeyi bir kez kaydeder. onlyIssuer(issuerId).
function registerList(
bytes32 issuerId,
string calldata listURI,
uint32 listSize,
uint8 bitsPerEntry
) external returns (bytes32 listId);
/// @notice Her yayın döngüsünde çağrılır (§5). version monoton artmalıdır.
function publishList(
bytes32 listId,
bytes32 contentHash,
uint64 version,
uint64 publishedAt
) external;
function retireList(bytes32 listId, bytes32 reasonHash) external;
function getListAnchor(bytes32 listId) external view returns (ListAnchor memory);
/// @notice Doğrulamada kullanılır: hash eşleşiyor mu ve sürüm yeterince taze mi?
function matchesContentHash(bytes32 listId, bytes32 hash) external view returns (bool);
}4.3 Kaldırılan arayüzler
Aşağıdakiler kaldırılmıştır ve yeniden eklenmemelidir:
| Kaldırılan | Nerede | Neden |
|---|---|---|
setRevoked(issuerId, index) | StatusListRegistry.sol | Zincir artık bit tutmuyor |
setRevokedBatch(...) | aynı | aynı |
unsetRevoked(...) | aynı | aynı |
getChunk(issuerId, chunkIndex) | aynı | aynı |
_setBit(...) | aynı | aynı |
IStatusList.isRevoked(issuerId, index) | ITrustQueries.sol | Zincir bu soruyu cevaplayamaz |
Son satır kritiktir. Cevaplanamayacak bir soruyu soran arayüz bırakmak, çağıranın false dönüşünü "iptal edilmemiş" sanmasına yol açar. Arayüz kalkmalıdır ki derleme hatası versin.
Bağımlı etki: CredentialGate.sol iptal durumunu zincirden okuyamaz. ADR-0008 Sonuçlar §3 uyarınca zincir-üstü credential-gating, çağıranın sunduğu taze bir kanıta dayanmak zorundadır → SPEC-AGENT-0001.
5. Yayın Döngüsü
5.1 Sabit aralık ve gürültü
Status Provider listeyi sabit aralıklarla yeniden yayınlar. Varsayılan aralık: 2 dakika (ağın işlettiği belge verme servisleri; sandbox'ta daha kısa). ttl aralığa eşittir; exp aralıktan bağımsız olarak saatler mertebesindedir (§8.1). Kısa aralık bir iptalin birkaç dakikada görünmesini sağlar; uzun exp, durum sunucusu kesintisinde doğrulamanın hemen DOĞRULANAMADI'ya düşmesini engeller (proje yönetimi kararı, 2026-10-09).
Değişiklik olmasa da yayınlanır. Bu isteğe bağlı değildir.
Gerekçe (ADR-0008 §1): yalnızca iptal olduğunda yayınlanırsa, zincirdeki publishList işleminin varlığı "bu saatte bir iptal oldu" bilgisini ağdaki tüm validator'lara sızdırır. Blok zaman damgası ile birleşince — bir disiplin kararının tarihi, bir işten ayrılma günü — belge sahibi daraltılabilir.
Sabit döngüde dışarıdan görünen tek şey "listenin yeni sürümü var"dır. Hangi bitin değiştiği, hatta bir bitin değişip değişmediği görünmez.
5.2 Yayın algoritması
Her T aralığında (varsayılan 120 sn):
1. Bekleyen durum değişikliklerini kuyruktan al (varsa; boş olabilir).
2. Bitstring'i güncelle.
3. Sıkıştır → lst.
4. Token gövdesini oluştur:
iat = şimdi, exp = şimdi + 6sa, ttl = T, version = öncekiler + 1
5. Status anahtarıyla imzala → JWS compact serialization.
6. contentHash = SHA-256(dizenin ASCII baytları)
7. CDN'e / status sunucusuna yaz. ← ÖNCE
8. publishList(listId, contentHash, version, iat) ← SONRAAdım 7–8 sırası bağlayıcıdır. Ters sırada, zincirde kayıtlı ama erişilemeyen bir sürüm oluşur ve tüm doğrulamalar §7 Adım 6'da takılır.
5.3 Aralık ile tazelik ilişkisi
En kötü durumda bir iptal, bir yayın aralığı artı doğrulayıcının ön çekim aralığı (§9.1) kadar gecikmeyle görünür hâle gelir. Varsayılan 2 dakikalık aralıkta bu birkaç dakikadır.
Bugün çapa, güven listesi yayıncısının çapa günlüğüdür ve her yayın bir satırdır. Zincir aşamasında (ADR-0009) her yayın bir işlem olur; aralık o aşamada zincir yüküne göre yeniden değerlendirilir (Açık Konu 1'deki hesap saatlik aralık içindir).
Acil durum: Aralık dışı yayın yapılmaz — §5.1'in mahremiyet faydasını yok eder. Acil bir iptal gerekiyorsa doğru araç iptal listesi değil, belge veren (issuer)Belgeyi imzalayıp veren kurum: üniversite, meslek kuruluşu, kamu kurumu ya da şirket. sertifikasının askıya alınmasıdır (SPEC-ID-0002) veya şemanın REVOKED edilmesidir (SPEC-SCHEMA-0001 §9.2).
6. İndeks Tahsisi — Mahremiyet Kritik
Bu bölüm, spesifikasyonun en kolay yanlış uygulanan kısmıdır.
6.1 İndeksler RASTGELE tahsis edilir
idx değeri, listenin kapasitesi içinden kriptografik olarak rastgele seçilir. Sıralı sayaç kullanılmaz.
Sıralı tahsis neyi sızdırır: idx claim'i sd: neverdir — her sunumda görünür. Sıralı tahsiste idx = 12 olan bir mezun, o listede 12. sırada belge almış kişidir. Bu:
- Mezuniyet/kayıt sırasını açığa vurur
- İki mezunun
idxfarkı, aralarındaki zaman farkını yaklaşık verir - Küçük bölümlerde kişiyi neredeyse tekilleştirir
- Mezun
awarding_date'i açıklamamış olsa bile tarihi yaklaşık ele verir
Yani selective disclosure ile gizlenen bilgi, indeks üzerinden sızar.
6.2 Doluluk oranı
Rastgele tahsis tek başına yetmez. Liste büyük ölçüde boşsa, dolu indekslerin dağılımı yine bilgi taşır.
| Kural | Değer |
|---|---|
| Asgari liste kapasitesi | 100.000 indeks |
| Azami doluluk | %80 — aşılırsa yeni liste açılır |
Yeni bir listede belgenin az olması dışarıdan görünmez: geçerli bir belgenin biti ile hiç kullanılmamış bir indeksin biti aynıdır (0x00), dışarıdan bakan biri hangi indekslerin tahsis edildiğini göremez. Bu yüzden boş indeksleri "tahsis edilmiş" göstermek (başlangıç gürültüsü) gözlenebilir bir koruma sağlamaz ve kullanılmaz (proje yönetimi kararı, 2026-10-09). Korumayı rastgele tahsis (§6.1) ve asgari kapasite sağlar.
6.3 Liste URI'si OPAK olmalıdır
Bu kural yazım sırasında yakalanan bir sızıntıyı kapatır.
Liste URI'si sd: never olan status claim'i içinde taşınır — yani her sunumda doğrulayıcı tarafından görülür. Dolayısıyla URI'nin kendisi bir claim'dir.
Yasak desenler:
| URI | Ne sızdırır |
|---|---|
.../sl/edu-2026-a | Mezuniyet yılı — awarding_date gizlenmiş olsa bile |
.../sl/muhendislik | Fakülte/bölüm — programme_title gizlenmiş olsa bile |
.../sl/lisans-2026-guz | Kohort — ikisi birden |
.../sl/tip-fakultesi-2024 | Her ikisi + mesleki bilgi |
Kural: Liste tanımlayıcısı opak olmalıdır — anlamsız, rastgele üretilmiş bir dize:
https://status.tamga.network/7f3a9c21Status Provider bu tanımlayıcı ile kohort arasındaki eşlemeyi kendi içinde tutar; dışarıya çıkmaz.
6.4 Listeler nasıl bölünür
Kapasite dolduğunda yeni liste açılır. Bölme ölçütü:
| Ölçüt | Değerlendirme |
|---|---|
| Yıl / dönem bazlı | Yasak — §6.3 ile aynı sızıntı, URI opak olsa bile listeye dahil olmak yılı ele verir |
| Bölüm / fakülte bazlı | Yasak — aynı gerekçe |
| Şema (belge tipi) bazlı | Kaçınılmaz ve zararsız — vct zaten açıkta |
| Kapasite dolunca sıradaki | Önerilen |
Yani tek ayrım ekseni belge tipidir; onun dışında yeni liste yalnızca eski liste dolduğu için açılır ve içine giren belgeler tip dışında hiçbir ortak özelliği paylaşmaz.
Uygulama notu: Bu, "2026 mezunları A listesinde" gibi doğal görünen ve operasyonel olarak kolay olan tasarımı yasaklar. İdari kolaylık, mahremiyet sızıntısına değmez.
7. Doğrulama algoritması (doğrulayıcı)
Normatif. status claim'i taşıyan her belge için çalıştırılır.
Ş1. Credential'da status.status_list var mı?
Şema tamga.uses_status_list = true diyorsa ve claim yoksa → RED.
Ş2. idx ve uri'yi al. uri'nin şeması https değilse → RED.
Ş3. Status List Token'ı elde et:
a) Ön çekim önbelleğinde var mı ve taze mi (§8)? → kullan.
b) Yoksa GET <uri>, Accept: application/statuslist+jwt
c) Hiçbiri olmazsa → "DOĞRULANAMADI" (RED değil, §7.1)
Ş4. Token'ı doğrula:
- typ == "statuslist+jwt"
- imzacı sabitlenir: x5c yaprağının parmak izi kurumun güven listesindeki ACTIVE iptal anahtarlarından
biri (S11), imza denetiminden önce → değilse RED ([[ADR-0056]] K6);
imzacı KAYITLI ama geçerlilik penceresi dışındaki bir anahtarsa (anahtar yenilenmiş) → "DOĞRULANAMADI"
- imza geçerli, x5c zinciri belge verenin X.509 zincirine bağlanıyor
(SPEC-ID-0002); kök RootCARegistry'de çapalı
- sub == belgedeki uri → değilse RED
- iss, belgenin iss'i ile aynı güven zincirinde → değilse RED
Ş5. Tazelik:
- exp geçmişse → "DOĞRULANAMADI"
- iat + ttl < şimdi ise yenisini çekme zamanı (yenileme ipucu, §8.1);
token exp'e kadar kullanılabilir
- şimdi − iat > politikanın max_status_token_age_sec'i → "DOĞRULANAMADI"
(HTTP önbellek başlıkları değil, exp/ttl claim'leri belirleyicidir)
Ş6. ZİNCİR ÇAPASI (SPEC-API-0001 §1'in D5 adımı — sonuç değerleri orada tanımlıdır):
listId = keccak256(issuerId, sub)
anchor = StatusListRegistry.getListAnchor(listId)
- anchor.status == ACTIVE → değilse RED
- SHA-256(token baytları) == anchor.contentHash → geçti
- uyuşmazlık kendiliğinden RED DEĞİLDİR (token sürüm alanı taşımaz; geri alma zamanla anlaşılır):
token çapadan ESKİ: çapadan açıkça sonra çekildiyse → RED (geri alma);
çapadan önce ya da saat toleransı içinde çekildiyse → "DOĞRULANAMADI"
token çapadan YENİ: olağan yayın sırası (önce CDN, sonra çapa — §5.2), en çok
max_anchor_lag_sec (+ saat toleransı) kadar; aşılırsa → "DOĞRULANAMADI"
- liste çapa günlüğünde hiç yok: belge max_anchor_lag_sec'ten eskiyse → "DOĞRULANAMADI"
Ş7. Kapasite: idx < anchor.listSize → değilse RED
Ş8. lst'yi aç (dekompresyon), belirtecin bits değeriyle (kurum 2, kimlik servisi 1) idx konumundaki değeri oku.
mdoc belgesinde aynı adımlar CWT gösterimiyle (application/statuslist+cwt, COSE_Sign1) yürür.
Ş9. Değeri yorumla:
0x00 → GEÇERLİ
0x01 → İPTAL EDİLMİŞ → RED
0x02 → ASKIDA → RED (kullanıcıya "askıda" olarak gösterilir; yalnız bits=2 listesinde)
0x03 → tanınmayan → RED
Ş10. Sonucu, kullanılan token'ın version ve iat değerleriyle birlikte
denetim kaydına yaz.Attestation Revocation List (kod 0.5.0; AB VCR_10, VCR_12). mdoc belgesinin MSO'su status_list yerine identifier_list {id, uri} taşıyorsa (Uygulama Tüzüğü (AB) 2024/2979 Ek II, 2026/1731 ile değişik) doğrulayıcı aynı adımlarla tanımlayıcı listesini denetler: application/identifierlist+cwt (COSE_Sign1 ES256; korunan başlıkta typ ve x5chain; 65530 talebinde identifiers; exp zorunlu); imzacı kurumun kayıtlı iptal anahtarı (S11); ön çekim önbelleği (S12); tazelik (Ş7); id listedeyse RED (askı yok). Çapa günlüğü bu listeler için yoktur: adres, imzası doğrulanmış bir belgede ilk görüldüğünde ön çekim kümesine eklenir ve doğrulamanın dışında çekilir (o doğrulama DOĞRULANAMADI, sonrakiler önbellekten; her ön çekim turunda tazelenir). Liste ikili CWT'dir ve içerik türüne bakılmadan bayt olarak saklanır; okunamayan liste DOĞRULANAMADI'dır, RED değil. Tamga belge verenleri Status List yayımlar (biri yeter, VCR_11).
7.1 "Geçersiz" ile "doğrulanamadı" ayrımı
Ş3(c) ve Ş5'te — ayrıca Ş4'ün süresi dolmuş kayıtlı anahtar ve Ş6'nın çapa gecikmesi durumlarında — sonuç **"geçersiz" değil "doğrulanamadı"**dır ve doğrulayıcı bu ikisini kullanıcıya farklı göstermek zorundadır.
"Bu diploma iptal edilmiş" ile "şu an iptal durumunu kontrol edemiyorum" arasındaki fark, bir insanın işe alınıp alınmamasıdır. Aynı ayrım SPEC-SCHEMA-0001 §7'de şema çözümlemesi için de geçerlidir.
7.2 Ş6 neden atlanamaz
Zincir çapası olmadan, belge veren kendi sunucusundaki listeyi sessizce geri alabilir — iptal ettiği bir belgeyi tekrar "geçerli" gösterebilir. version monotonluğu ve contentHash eşleşmesi bunu engeller.
8. Önbellek ve Tazelik
8.1 ttl ve exp
| Claim | Tamga değeri | Anlam |
|---|---|---|
ttl | yayın aralığı (120) | Doğrulayıcı bu süre boyunca yeniden çekmeden kullanabilir; sonra yenisini çekmelidir |
exp | iat + 6 saat | Bu andan sonra token kesinlikle kullanılamaz |
İki claim'in anlamı Token Status List taslağındadır (draft-20): ttl, tüketicinin token'ı önbellekte tutup yenisini çekmeden önce bekleyebileceği azami süredir (bir yenileme ipucu); exp, token'ın geçerliliğinin bittiği andır (mutlak sınır). Tamga ikisini ayrı tutar:
ttl= yayın aralığı. Doğrulayıcı her aralıkta yenisini çeker; bir iptal birkaç dakikada görünür (§5.3).exp=iat + 6 saat. Durum sunucusu kesintiye uğrarsa doğrulayıcı son token'la 6 saate kadar doğrulamaya devam edebilir; kesintide sonuç hemen DOĞRULANAMADI'ya düşmez.
Neden 6 saat: doğrulayıcı politikalarının azami token yaşıyla (max_status_token_age_sec, referans politikalarda 21.600 sn) aynıdır; daha uzun bir exp'i politika zaten kullanmazdı. Ayrıca exp, eski ama imzalı bir token'ın yeniden sunulabileceği pencereyi sınırlar: ağ yolunu ele geçiren biri bir iptali en çok bu kadar gizleyebilir (çapa denetimi, §7 Ş6, güncel çapayı bilen doğrulayıcıda bunu daha da daraltır). Önceki 50 saatlik hedef bu pencereyi gereksiz büyütürdü.
Çapa ile tutarlılık: çapa her yayında güncellenir. Durum sunucusu kesintideyken yeni yayın ve yeni çapa olmaz; doğrulayıcının elindeki token son çapayla eşleşir ve exp'e kadar kullanılır. Sunucu çalışırken doğrulayıcı listeyi çekemiyorsa çapa token'dan yenidir ve sonuç DOĞRULANAMADI'dır (§7 Ş6; geri alma sayılmaz). Yani uzun exp yalnız gerçek kesintide işe yarar ve bir iptali güncel çapayı bilen doğrulayıcıdan gizlemez.
Belirleyici olan claim'lerdir. Standart, doğrulayan tarafın HTTP önbellek başlıklarından önce token'ın exp ve ttl claim'lerine öncelik vermesini gerektirir. CDN'in Cache-Control başlığı bunu geçersiz kılamaz.
8.2 Şema bazlı tazelik eşikleri
Doğrulayıcı, risk seviyesine göre daha katı davranabilir:
| Risk | Azami kabul edilen token yaşı |
|---|---|
| Düşük | exp'e kadar (6 saat) |
| Orta | 1 saat |
| Yüksek (resmî işlem) | birkaç yayın aralığı (≤ 10 dakika), ve version zincir çapasıyla birebir |
8.3 Çevrimdışı doğrulama
Zincir çapası (Ş6) okunamıyorsa doğrulama tam yapılamaz. Doğrulayıcı çevrimdışı modda:
- Önbellekteki token ve son bilinen çapa ile devam edebilir,
- Kullanıcıya son senkronizasyon zamanını göstermek zorundadır,
- Sonucu "çevrimdışı doğrulandı" olarak işaretler.
9. Mahremiyet
9.1 Doğrulama başına çekim yasaktır
En önemli mahremiyet kuralı budur.
Doğrulayıcı her doğrulamada GET <uri> yaparsa, Status Provider şunu öğrenir:
"Şu anda birisi, benim X listemden bir belgeyi doğruluyor."
Kaynak IP doğrulayıcıyı ele verir. Bir üniversite, mezunlarının hangi işverenlere başvurduğunu böyle öğrenebilir — kâğıt diplomada olmayan yeni bir takip kanalıdır.
Kural: Doğrulayıcılar Status List Token'ları zamanlanmış toplu ön çekimle alır (öneri: ttl aralığında), doğrulama anında değil. Doğrulama önbellekten yapılır.
@tamga-network/verifier SDK'sı bu davranışı varsayılan yapar; doğrulama başına çekim ancak açıkça etkinleştirilerek mümkün olmalıdır (ARCH-0005).
9.2 Liste toplama (aggregation)
Standart, belge verenin kendi liste URI'lerini toplu yayınlamasına izin veren opsiyonel bir toplama mekanizması tanımlar (aggregation_uri).
Tamga'da önerilir: doğrulayıcı, bir belge verenin tüm listelerini tek adresten keşfedip toplu indirebilir. §9.1'in uygulanmasını pratikleştirir.
9.3 Sürü mahremiyeti (herd privacy)
Bir listedeki indeks sayısı ne kadar azsa, idx'in taşıdığı ayırt edicilik o kadar yüksektir. §6.2'deki 100.000 asgari kapasite bu yüzdendir.
Küçük kurum problemi: 300 mezunu olan bir meslek yüksekokulu, 100.000'lik listede 300 dolu indeks demektir. Liste büyük ama sürü küçüktür. Bu durumda sürü, listeyle değil kurumla sınırlıdır ve teknik bir çözümü yoktur — zaten iss claim'i kurumu açıkça söylemektedir.
Kabul edilmiş sınırlama olarak kaydedilmiştir.
9.4 Çözülmeyen: idx korelasyonu
idx + uri çifti sabittir ve sd: neverdir. Aynı diplomayı iki farklı doğrulayıcıya sunan bir mezun, o iki doğrulayıcı iş birliği yaparsa eşleştirilebilir.
Bu, Token Status List'in bilinen ve yapısal bir sınırıdır. Çözümü toplu belge vermedir: her sunum için farklı idx taşıyan ayrı bir belge kopyası (SPEC-CRED-0001 §5, SPEC-SCHEMA-0002 §2.1.3).
İlk aşamada kabul edilen risktir ve pilot katılımcılarına açıkça bildirilmelidir → PM-GTM-0001.
10. İşletim
10.1 Bileşen
| Özellik | Değer |
|---|---|
| Adres | status.<issuer-domain> |
| İçerik | Statik dosya (imzalı token), CDN arkasında |
| Yazma | Yayın işi (cron), sabit aralıkta (2 dakikada bir, §5.1) |
| Anahtar | Status imzalama anahtarı, çevrimiçi, belge anahtarından ayrı (§3.4) |
| Erişilebilirlik hedefi | %99,5 — exp = 6 sa tamponuyla kısa kesintilerde kritik yolda değil (§8.1) |
Her belge veren için ayrı bir bileşendir ve belge veren onboarding kontrol listesine girer (ARCH-0004).
10.2 Küçük kurum ve merkezîleşme riski
Her belge verenin status sunucusu işletmesi küçük kurumlar için ağır olabilir. Tamga barındırma hizmeti sunabilir — ama o zaman Tamga ağdaki tüm iptalleri görür.
Bu gerçek bir merkezîleşme noktasıdır ve PM-GOV-0001 Karar P1'de politikaya bağlanmıştır: imzalama anahtarı kurumda kalır (vakıf sahte durum yayınlayamaz), erişim logu tutulmaz, barındırılan belge veren listesi kamuya açıktır ve aktif belge verenlerin %30'u aşılırsa konsey gündemine girer.
Bugünkü işletim (2026-10-09 itibarıyla):
- Anahtar ayrımı: her belge verenin status anahtarı belge imza anahtarından ayrıdır (S11); güven listesinde
delegate_keys[]altındapurpose: "status_list"ile ayrı parmak iziyle yayınlanır. Status anahtarı ele geçirilse bile sahte belge üretilemez (§3.4). - Anahtarın yeri: gerçek ağda bugün etkin tek iptal listesi, ağın geçici kimlik servisinin kendi listesidir; orada belge veren ağın kendisidir, anahtar belge verende durur. Başka bir kurum adına barındırılan bir liste gerçek ağda etkin değildir. Sandbox'taki test kurumlarının anahtarları sandbox'ta durur (test anahtarları). Gerçek bir kurum barındırılan hizmete katıldığında status anahtarı, belge imza anahtarı gibi kurumun kendi anahtar yönetimine (KMS) taşınır (P1.a); bu, o kurumun pilotunun ön koşuludur.
- Erişim kaydı: iptal listesi uçlarının (
status.<alan adı>/…ve kimlik servisinin/status/…yolu) erişim kaydı tutulmaz (P1.b). Ağın öteki servislerindeki erişim kaydı IP adresi içermez.
10.3 Felaket senaryoları
| Senaryo | Etki | Kurtarma |
|---|---|---|
| Status sunucusu kesinti | 6 saate kadar önbellekten devam (exp, §8.1) | Sunucu geri gelir |
| Status anahtarı kaybı | Yeni yayın yapılamaz | Yeni anahtar + kid rotasyonu, aynı liste devam eder |
| Status anahtarı ele geçirilmesi | Sahte durum yayınlanabilir | Sertifika iptali → tüm token'lar Ş4'te düşer → yeni anahtarla yeniden yayın |
| Liste dosyasının kaybı | Doğrulama durur | Bitstring belge veren veritabanından yeniden üretilir; zincirdeki contentHash geçmiş sürümü doğrulamak için saklanır |
Son satır, belge verenin iptal kuyruğunu kalıcı olarak saklamasını gerektirir. Liste türetilmiş bir üründür; kaynak veritabanıdır.
11. Değişmezler
| # | Değişmez |
|---|---|
| S1 | Zincirde hiçbir iptal biti yoktur; yalnızca çapa. |
| S2 | Kurum listelerinde bits 2'dir ve askı değeri yalnız suspension_allowed: true türlerde yazılır; kimlik servisinin listelerinde bits 1'dir (ADR-0048). |
| S3 | version monoton artar; azalan sürüm reddedilir. |
| S4 | Yayın CDN'e yazıldıktan sonra zincire kaydedilir (§5.2). |
| S5 | Değişiklik olmasa da sabit aralıkta yayınlanır (§5.1). |
| S6 | Aralık dışı ("acil") yayın yapılmaz. Tek istisna: servis yeniden başladığında yayımlı belirteç yoksa ya da süresinin dolmasına bir aralıktan az kalmışsa hemen yeniden yayınlanır — içerik değişmez ve zamanlama bir iptal olayına bağlı değildir, bu yüzden S6'nın koruduğu bilgi (iptal anı) sızmaz. |
| S7 | idx rastgele tahsis edilir; sıralı sayaç kullanılmaz (§6.1). |
| S8 | Liste URI'si opaktır; yıl, bölüm, kohort kodlamaz (§6.3). |
| S9 | Listeler tip dışında hiçbir ölçütle bölünmez (§6.4). |
| S10 | Liste kapasitesi ≥ 100.000; doluluk ≤ %80. |
| S11 | Status anahtarı, belge imzalama anahtarından ayrıdır (§3.4). Status anahtarının sertifika parmak izi güven listesinde kurum kaydının delegate_keys[] alanında purpose: "status_list" ile yayınlanır; doğrulayıcı D3'te token imzacısını bu kayıtla eşler (kayıt yoksa INDETERMINATE, eşleşmezse REJECTED; imzacı kayıtlı ama geçerlilik penceresi dışındaki bir anahtarsa INDETERMINATE); paketlerde imzacı doğrulama girdisidir (expectedSignerFingerprints, zorunlu — ADR-0056 K6). Liste dışı idx geçerli okunmaz (D6 RED). |
| S12 | Doğrulayıcı doğrulama başına çekim yapmaz; toplu ön çekim kullanır (§9.1). |
| S13 | exp/ttl claim'leri HTTP önbellek başlıklarını geçersiz kılar. |
| S14 | "Geçersiz" ile "doğrulanamadı" kullanıcıya farklı gösterilir (§7.1). |
Açık Konular
— KAPANDI (2026-09-09,ttl = 3600ile zincire saatte bir yazmanın zincir yüküARCH-0004§7). 1.000 belge veren = günde 24.000 işlem = 0,28 TPS; 2 sn'lik blokta blok başına 0,55 işlem. QBFT için ihmal edilebilir. Kalıcı durum da büyümez:publishListmevcut slot'ların üzerine yazar. Asıl büyüyen arşiv geçmişidir, yılda ~1,8 GB.- Askı (
0x02) durumundan geçerliye dönüş, doğrulayıcının denetim kaydında nasıl temsil edilir? Geçmişe dönük "o an askıdaydı" sorgusu gerekiyor mu? §6.2'deki %1 başlangıç gürültüsü— KAPANDI (2026-10-09): kural kaldırıldı; geçerli bit ile boş indeks aynı (0x00) olduğundan gözlenebilir bir etkisi yoktu (§6.2).- Status List Aggregation zorunlu mu olmalı? Şu an "önerilir"; doğrulayıcı tarafı ön çekimi ciddiye alırsa zorunlu yapmak mantıklı olabilir.
- Çoklu Status Provider (bir belge verenin birden çok listesi farklı sunucularda) destekleniyor mu? Şu an örtük olarak evet; açıkça yazılmalı mı?
Yayın aralığı ve— KAPANDI (2026-10-09): aralık kısa kalır (2 dakika,exptamponuttl= aralık),exp=iat + 6 saat(§5.1, §8.1).Barındırılan status hizmeti— KAPANDI (2026-10-09): politika (P1.a, P1.b) aynen geçerli; iptal listesi uçlarının erişim kaydı kapatıldı, anahtarın yeri §10.2'de olduğu gibi yazıldı.
İlgili Dokümanlar
ADR-0008 · SPEC-CRED-0001 · SPEC-CRED-0002 · SPEC-SCHEMA-0001 · SPEC-SCHEMA-0002 · SPEC-BC-0001 · SPEC-ID-0002 · PM-TRUST-0001 · ARCH-0004 · ARCH-0005 · PM-GOV-0001 · PM-GTM-0001
Durum
Yürürlükte — sürüm 1.0.0 (2026-10-02; §3.2, §3.3, Ş8–Ş9 ve S2 2026-10-13, ADR-0048; uygulama paketlerin 0.6.0 sürümünde).