Appearance
Bu Doküman Kimin İçin?
Bu doküman, kriptografiyi hiç bilmeyen birinin hash, açık/özel anahtar ve dijital imza kavramlarını sezgisel olarak kavraması için yazıldı. Bunlar Tamga'nın e-imza ve credential yeteneklerinin temelidir.
ACA-BC-0001 "blockchain nasıl çalışır" dedi; bu doküman "onu güvenli kılan matematik nedir" der. Sonraki adım ACA-ID-0001 (DID/VC) buradaki imza bilgisini kullanır.
1. Hash Fonksiyonu — Dijital Parmak İzi
Bir hash fonksiyonu, her boyuttaki veriyi sabit uzunlukta benzersiz bir "özet"e çevirir.
text
"Tamga" → a1b2c3... (64 karakter)
"Tamga." → 9f8e7d... (tamamen farklı!)
10 GB'lık dosya → 4c5d6e... (yine 64 karakter)Özellikleri:
- Deterministik: aynı girdi hep aynı hash'i verir.
- Tek yönlü (one-way): hash'ten orijinal veriye geri dönülemez.
- Çığ etkisi (avalanche): girdinin tek biti değişse, hash tamamen değişir.
- Çakışma direnci: iki farklı verinin aynı hash'i vermesi pratikte imkânsızdır.
Ne işe yarar? Bütünlük kontrolü. Bir belgenin hash'ini kaydedersen, sonra belge değişip değişmediğini hash'i yeniden hesaplayıp karşılaştırarak anlarsın. (Yaygın algoritma: SHA-256.)
ACA-BC-0001 §1: blockchain'de bloklar hash'lerle zincirlenir. PM-TRUST-0001: bir bireyin belgesinin hash'i bile zincire yazılmaz — çünkü kişiye bağlanabilir.
2. Şifreleme: Simetrik vs Asimetrik
Şifreleme (encryption), veriyi yalnızca yetkilinin okuyabileceği hale getirmektir. İki tür var:
Simetrik
- Tek bir gizli anahtar hem şifreler hem çözer.
- Analoji: aynı anahtarla kilitlenen ve açılan bir kasa.
- Sorun: anahtarı karşı tarafa güvenle nasıl iletirsin? (İnternet üzerinden gönderirsen çalınabilir.)
Asimetrik (Açık Anahtar Kriptografisi)
- İki anahtar vardır ve bir çift oluşturur: açık (public) ve özel (private).
- Biriyle kilitlenen yalnızca diğeriyle açılır.
- Açık anahtarı herkese verebilirsin; özel anahtarı asla kimseyle paylaşmazsın.
Asimetrik kriptografi, modern dijital güvenin temelidir. Devamı buna dayanır.
3. Açık/Özel Anahtar Çifti — Kalbi Burası
Analoji: açık asma kilitler dağıtırsın, tek anahtar sende kalır.
- Public key (açık anahtar): Herkese dağıtabileceğin asma kilit gibi. Herkes bununla sana kilitli mesaj gönderebilir veya senin imzanı doğrulayabilir.
- Private key (özel anahtar): Yalnızca sende olan anahtar. Kilidi açan (şifre çözen) veya imza atan sensin.
İki temel kullanım:
| Amaç | Kim neyi kullanır |
|---|---|
| Gizlilik (şifreleme) | Gönderen senin açık anahtarınla şifreler; sadece sen özel anahtarınla açarsın. |
| Kimlik/İmza | Sen özel anahtarınla imzalarsın; herkes senin açık anahtarınla doğrular. |
Tamga ve dijital kimlik için asıl önemli olan ikincisidir: imza.
4. Dijital İmza — Nasıl Çalışır?
Dijital imza, bir verinin senin tarafından üretildiğini ve değişmediğini matematiksel olarak kanıtlar.
İmzalama (özel anahtarla)
text
1. Belgenin hash'i hesaplanır. (§1)
2. Hash, İMZALAYANIN ÖZEL anahtarıyla şifrelenir → bu "imza"dır.
3. İmza, belgeye eklenir.Doğrulama (açık anahtarla)
text
1. Doğrulayan, belgenin hash'ini yeniden hesaplar.
2. İmzayı, imzalayanın AÇIK anahtarıyla çözer → içindeki hash'i alır.
3. İki hash aynıysa: imza geçerli.İmza Neyi Kanıtlar? (Üç Şey)
- Bütünlük (integrity): Belge değişmemiş. (Değişseydi hash'ler tutmazdı.)
- Kimlik/Özgünlük (authenticity): Belgeyi bu özel anahtarın sahibi imzaladı. (Sadece o özel anahtar bu imzayı üretebilir.)
- İnkâr edilemezlik (non-repudiation): İmzalayan "ben imzalamadım" diyemez. (Özel anahtar yalnızca onda.)
Kritik sezgi (senin sorunun cevabı): Bir belgenin doğruluğu, zincirdeki bir kayıttan değil, üstündeki imzadan gelir. İmza belgeyle birlikte gezer. Doğrulayanın tek ihtiyacı, imzalayanın açık anahtarına güvenmektir. (Onu da zincir/registry sağlar — bkz. §6.)
5. Hash + İmza Neden Birlikte?
Tüm belgeyi doğrudan özel anahtarla şifrelemek yavaş ve verimsizdir. Onun yerine:
- Belgenin küçük, sabit boyutlu hash'i alınır,
- Yalnızca hash imzalanır.
Belge 10 GB de olsa imzalanan şey 32 baytlık hash'tir. Hız + güvenlik bir arada. Belge değişirse hash değişir, imza tutmaz — yani hash'i imzalamak tüm belgeyi imzalamaya eşdeğer güvenlik verir.
6. Bir Sorun: Açık Anahtar Gerçekten Kime Ait? — PKI ve Sertifikalar
Dijital imza harika, ama bir açık var: Bir açık anahtarın gerçekten "Üniversite X"e ait olduğunu nereden biliyorsun? Biri sahte bir anahtar çifti üretip "ben Üniversite X'im" diyebilir.
Çözüm: bir güvenilir otorite açık anahtarın kime ait olduğunu onaylar.
Sertifika (Certificate)
Bir sertifika, "bu açık anahtar şu kişiye/kuruma aittir" diyen, güvenilir bir otorite tarafından imzalanmış bir belgedir. (Standart format: X.509.)
PKI (Public Key Infrastructure)
Sertifikaları veren, yöneten ve iptal eden sistemin tamamına PKI denir. Zinciri şöyle işler:
text
Kök Otorite (Root CA) → Ara Otorite → Kurumun sertifikası
(güvenin kökü) (aracı) (Üniversite X'in açık anahtarı)Doğrulayan, bir imzayı gördüğünde sertifika zincirini köke kadar takip eder; köke güveniyorsa imzaya güvenir.
Tamga/EBSI bağlantısı: RS-EIDAS-0001 §5'teki "Trusted List" ve RS-EBSI-0001'deki "Trusted Issuers Registry" tam olarak bu problemi çözer: "hangi açık anahtar hangi güvenilir kuruma ait." Tamga'da bu registry zincirde tutulur (PM-TRUST-0001). Yani blockchain, PKI'nin "kim güvenilir" katmanının değiştirilemez, herkese açık halidir.
7. Anahtarlar Nerede Yaşar? — Secure Element, HSM, QSCD
Özel anahtar her şeydir; çalınırsa kimliğin çalınır. Bu yüzden özel anahtarlar özel güvenli donanımda saklanır:
| Ortam | Nedir |
|---|---|
| Secure Element (SE) | Telefon/kart içindeki, anahtarı dışarı çıkarmayan küçük güvenli çip. |
| HSM (Hardware Security Module) | Kurumsal, yüksek güvenlikli anahtar donanımı (sunucu tarafı). |
| QSCD (Qualified Signature Creation Device) | eIDAS'ta nitelikli imza (QES) için gereken sertifikalı güvenli cihaz — SE veya HSM tabanlı olabilir. |
İyi tasarımda özel anahtar cihazı asla terk etmez. İmzalama "veriyi cihaza gönder, cihaz imzalasın, imzayı geri al" şeklinde olur.
Senin e-imza odağın: RS-EIDAS-0001 §8'deki QES tam olarak budur — kullanıcının özel anahtarı bir QSCD'de (ör. telefon SE'si veya uzak HSM) durur, imza orada üretilir. Kriptografik olarak §4'teki dijital imzanın, hukuken nitelikli (ıslak imzaya eşdeğer) halidir.
8. Eğri Ne? — P-256 ve İmza Algoritmaları
Modern imzalar eliptik eğri kriptografisi (ECC) kullanır — RSA'ya göre daha kısa anahtarla aynı güvenliği verir.
- P-256 (secp256r1): yaygın bir eliptik eğri. RS-EIDAS-0001 §4: EUDI Wallet için zorunlu taban.
- ECDSA: bu eğriyle imza atma algoritması (Elliptic Curve Digital Signature Algorithm).
- SHA-256: imzalanan hash'i üreten fonksiyon.
Yani EUDI/Tamga'nın taban imza takımı: ECDSA + P-256 + SHA-256. (Ayrıntı seçim değil, standart uyumu meselesidir.)
9. Her Şeyi Birleştirme — Tamga'da İmza ve Güven
Diploma örneğini kriptografiyle tekrar okuyalım:
text
1. Üniversite (issuer) diploma verisinin HASH'ini alır (§1).
2. Hash'i kendi ÖZEL anahtarıyla imzalar (§4) → imzalı Verifiable Credential.
3. Bu credential kullanıcıya (holder) verilir; cüzdanında durur.
4. Kullanıcı işverene (verifier) gösterir.
5. İşveren:
a. İmzayı üniversitenin AÇIK anahtarıyla doğrular (§4).
b. Bu açık anahtarın gerçekten üniversiteye ait ve güvenilir olduğunu
Trusted Issuers Registry'den (ZİNCİRDE) kontrol eder (§6).
6. İki kontrol de geçerse: belge gerçek ve değişmemiş.Hiçbir yerde diploma veya hash'i zincirde değil. Zincirde olan tek şey: üniversitenin açık anahtarı + güvenilirlik durumu. Güven, o anahtardan yayılıyor.
Bu, PM-TRUST-0001 kararının kriptografik kanıtıdır.
10. Terimler (Hızlı)
- Hash: veriyi sabit boyutlu tek yönlü parmak izine çeviren fonksiyon.
- Simetrik: tek anahtarla şifrele/çöz.
- Asimetrik: açık + özel anahtar çifti.
- Public key: herkese açık; imza doğrulamak / şifrelemek için.
- Private key: gizli; imza atmak / şifre çözmek için.
- Dijital imza: özelle imzala, açıkla doğrula; bütünlük + kimlik + inkâr edilemezlik.
- Sertifika (X.509): açık anahtarın sahibini onaylayan imzalı belge.
- PKI: sertifika üreten/yöneten güven sistemi.
- QSCD: nitelikli imza için sertifikalı güvenli cihaz.
- ECDSA / P-256 / SHA-256: yaygın imza takımı.
İlgili Dokümanlar
- ACA-BC-0001 — Blockchain ve consensus (hash'in zincirde kullanımı).
- ACA-ID-0001 (planlı) — DID ve Verifiable Credentials; bu imzayı kimlik/belgeye uygular.
- RS-EIDAS-0001 — QES (§8), P-256 (§4), Trusted List (§5).
- RS-EBSI-0001 — Trusted Issuers Registry, DID/anahtar kayıtları.
- PM-TRUST-0001 — Neden belge değil, yalnızca anahtar/güven zincirde.
Durum
review_status: Draft. Kriptografi temelleri (hash, asimetrik anahtarlar, dijital imza, PKI/sertifika, güvenli donanım, imza takımı) öğretici düzeyde kapsandı. İleride ayrı Academy dokümanları eklenebilir: ZKP (sıfır bilgi ispatı) derinlemesine, seçici açıklama (SD-JWT) mekaniği. Şimdilik DID/VC (ACA-ID-0001) ve e-imza için yeterli zemin hazırdır.