Tamga Docs · Geliştirici

Appearance

ARCH-0001Mimari · BlockchainTaslaksürüm 0.2.02026-09-24T00:00:00.000Z

Sürüm notu 0.2.0 (2026-09-24) — ADR-0009 / ADR-0010 senkronu (DECISIONS §10.7): §3'e Faz B (zincirsiz beta) eklendi ve Faz 0'a giriş koşulu (≥2 bağımsız validator operatörü) yazıldı (ADR-0009 K1, K4, K5, K7). Faz sırası: B → 0 → 1 → 2. Diğer bölümler değişmedi.

Giriş ​

Bu doküman Tamga Network'ün ağ mimarisini ("sistem ne?") tanımlar. Kararların nedeni PM-BC-0001 ve ADR-0001'de; teknik nasıl (genesis şeması, kontrat arayüzleri) ilgili Specification dokümanlarındadır. Burada mimari resim ve fazlı işletim modeli standartlaştırılır.

Temel çerçeve kararı ADR-0001 ile verildi: Hyperledger Besu + QBFT, izinli bağımsız tek ortak zincir. Bu doküman o kararın ağ topolojisine, node rollerine ve zaman içindeki devir modeline dönüşümüdür.

Problem ​

PM-BC-0001 "validator = devletler + güvendikleri kurumlar, devlet başına eşit güç" ilkesini kaydetti. Ancak pratikte kritik bir boşluk vardı:

  • Ağı en başta kim çalıştırır? Henüz hiçbir devlet katılmamışken ağ nasıl ayağa kalkar? "Devletler validator" ilkesi 1. günden geçerli olamaz.
  • Node rolleri teknik olarak nasıl ayrışır (kim imzalar, kim yalnızca okur)?
  • Güç zamanla nasıl devredilir — biz kurup sonra devletlere bırakırken ağ nasıl merkeziyetsizleşir (progressive decentralization)?
  • Bunların Besu üzerindeki somut karşılığı nedir?

Bu doküman bu dört soruyu ağ mimarisi düzeyinde yanıtlar.

Mimari ​

1. Katmanlı Görünüm ​

Tamga Network dört mantıksal katmandan oluşur; blockchain bunlardan yalnızca biridir (merkez değil, güven katmanı — PM-PH-0001):

text
┌──────────────────────────────────────────────────────────────┐
│  Uygulama Katmanı   TamgaID cüzdanı + dikey platformlar        │
│                     (Education, Health, Payments, Logistics)   │
├──────────────────────────────────────────────────────────────┤
│  Kimlik Katmanı     DID, Verifiable Credential, SD-JWT,        │
│                     seçici ifşa (Issuer–Holder–Verifier)       │
├──────────────────────────────────────────────────────────────┤
│  Güven Kayıt (Trust Registry)                                  │
│                     issuer DID'leri, açık anahtarlar,          │
│                     akreditasyon, iptal, şema — ON-CHAIN       │
├──────────────────────────────────────────────────────────────┤
│  Blockchain Katmanı Hyperledger Besu + QBFT (izinli, tek zincir)│
│                     değiştirilemez güven kaydı + EVM           │
└──────────────────────────────────────────────────────────────┘

Kişisel veri ve credential içerikleri hiçbir zaman zincirde değildir (PM-TRUST-0001); zincir yalnızca güvenin doğrulanabilirliğini taşır.

2. Node Rolleri ​

QBFT'nin doğal ayrımı, Tamga'nın yönetişim ilkesine birebir oturur:

RolKimYetkiConsensus oyu
ValidatorDevletler (Faz 0'da: Tamga vakfı)Blok önerir/imzalar✅ Eşit oy (devlet başına 1)
Full nodeGüvenilir kurumlar (banka, üniversite, noter, QTSP)Tüm zinciri tutar, doğrular, RPC sunar❌ İmzalamaz
Observer / RPCUygulamalar, doğrulayıcılar, denetçilerOkur, sorgular❌
  • Validator seti küçük ve bilinir (QBFT ~4–20 arası ideal; EBSI ~25-27 ile çalışır — RS-EBSI-0001). Eşit oy ilkesi (PM-BC-0001 #5) burada uygulanır.
  • Full node sayısı sınırsızdır; kurumlar consensus'a katılmadan ağı bağımsız doğrular. Bu, "kurumlar node açar ama güç devlette kalır" ilkesini teknik olarak garanti eder.

3. Fazlı Validator Modeli (Progressive Decentralization) ​

En kritik mimari karar: ağ 1. günde devletlerle başlamaz; kontrol zamanla, şeffaf ve taahhütlü biçimde devredilir. Üç faz:

Faz B — Zincirsiz beta (ADR-0009, 2026-09-24) ​

  • Validator yok; güven çapası = imzalı, sürümlü, hash-zincirli güven listeleri (lotl.jws, tl-<cc>.jws)
    • saatlik çapa günlüğü (anchors.jsonl) — ETSI TS 119 612 / EUDI modeli; operatör Tamga (provisional, on_behalf_of). Format: SPEC-TRUST-0001. Okuma arayüzü TrustSource iki fazda aynıdır (CMP1).
  • Neden: tek operatörün işlettiği 4 QBFT node'u, imzalı listeden fazla güven üretmez (F1); zincir imzacı sayısı 1'den büyüğe çıkınca değer üretir.
  • TDT-first: her yapı üye devlet slotlarıyla; devir yalnızca operator alanını değiştirir (D-GOV-5).
  • Çıkış: ≥2 bağımsız validator operatörünün yazılı kabulü → Faz 0; liste geçmişi kontratlara replay edilir, eşdeğerlik testi (conformance/) geçer (K7).

Faz 0 — Bootstrap / Vakıf Fazı (biz) ​

  • Giriş koşulu (ADR-0009 K4, D-GOV-2 başlangıç eşiği): en az iki hukuken ve operasyonel olarak bağımsız validator operatörü (Tamga + ikinci üniversite / oda / devlet kurumu) yazılı kabul vermiş olmalıdır.
  • Validator'lar = Tamga Network'ün kendisi (kurucu vakıf/ekip). Coğrafi/operasyonel olarak dağıtık, ör. 4 validator node (QBFT'de 3f+1 → f=1 tolerans).
  • Amaç: ağı ayağa kaldırmak, testnet → mainnet, ilk kurumsal pilotlar (TamgaID, ilk üniversite/diploma issuer'ı), Trust Registry kontratlarını yaymak.
  • Şeffaflık taahhüdü: bu faz geçicidir; validator seti, genesis ve devir planı herkese açıktır. Güç bizde ama kilitli değil — devir sözleşmesi baştan yazılır (bkz. Governance geçişi).
  • Yönetişim: kurucu (foundation) kararı; validator ekleme/çıkarma multisig ile.
  • Güven kaynağı = devletsiz bootstrap (PM-ASSUR-0001). Bu fazda henüz PID Provider (devlet) yoktur; holder assurance mevcut Türk kurumlarından devralınır (e-imza/NES=T3, banka/GSM=T1, uzaktan KYC / kurum kayıt masası=T2) ve issuer'lar Tamga tarafından geçici Root TAO rolüyle akredite edilir (I1–I3). Yani Faz 0 ağı "boş" değildir; devletler gelmeden de gerçek assurance üretir ve işlem yapar.

Faz 1 — Devlet Katılımı ​

  • Devletler (ilk hedef: Türkiye, ardından Türk Devletleri Teşkilatı üyeleri) validator olarak katılır.
  • Tamga vakfı, devletler katıldıkça kendi validator sayısını azaltır ve nihayetinde consensus gücünü devletlere devreder. Geçiş bir oy-gücü devridir, ağ kesintisi değil (QBFT validator seti oylanarak güncellenir).
  • Devlet başına eşit oy (PM-BC-0001 #5) tam olarak bu fazda anlam kazanır.
  • Vakıf, isterse bir süre tek başına yeter-onay veremeyen azınlık validator olarak kalır (ör. yalnızca operasyonel süreklilik için), sonra tamamen çıkar.

Faz 2 — Kurumsal Genişleme ​

  • Devletlerin güvendiği kurumlar full node olarak katılır (imzalamaz, doğrular).
  • Validator seti devletlerde kalır; kurumlar ağı bağımsız doğrulayarak şeffaflığı ve dayanıklılığı artırır.
  • Dikey platformlar (Education, Health, Payments, Logistics) bu zemin üstünde issuer olarak çalışır.
text
Faz 0            Faz 1                     Faz 2
[Tamga x4]  →    [Tamga x1 + Devlet x N]  →  [Devlet x N validator]
                                             [Kurum x M full node]
güç: bizde       güç: paylaşımlı, devrediliyor   güç: devletlerde

İlke: Merkezîlik bir başlangıç zorunluluğudur, bir hedef değildir. Devir planı ve şeffaflık, "izinli ağ gerçekten merkeziyetsiz mi?" eleştirisine (PM-BC-0001 Ödünleşimler) verilen mimari cevaptır.

4. On-Chain / Off-Chain Sınırı ​

PM-TRUST-0001 gereği:

Zincirde (on-chain)Zincir dışında (off-chain)
Issuer DID'leri + açık anahtarlarCredential içerikleri (cüzdanda)
Akreditasyon / yetki kayıtlarıKişisel veri
İptal durumu (revocation)Operasyonel/uygulama verisi
Credential şemalarıCredential↔kimlik eşleştirmesi

Kişisel veri (hash'i dahil) GDPR/KVKK silme hakkıyla çelişeceği için asla zincire yazılmaz.

5. Trust Registry (Güven Kaydı) ve Egemenlik Katmanları ​

Ağın kalbi, EVM üstünde çalışan güven katmanı kontratlarıdır. Yönetişim egemenlik-öncelikli üç katmana ayrılır (ADR-0002); kontrat şeması/arayüzleri kanonik olarak SPEC-BC-0001'de tanımlıdır:

  • Governance (Katman 1): yalnızca ağa üyelik (yeni devlet validator'ı) 2/3 oyla; withdraw() tek taraflı.
  • Issuer Registry (Katman 2): her devlet kendi issuer'larını oy olmadan kaydeder (onlyOwnerState); yumuşak iptal + successorId.
  • Relying Party Registry (Katman 2): RP kaydı + scope (aşırı-talep koruması).
  • Cross-Recognition (Katman 3): her devlet başka devletin issuer'larını tek taraflı tanır (kurucular FULL / sonrakiler NONE).
  • StatusList (iptal): bitstring; min. 100.000 index (mahremiyet).

Doğrulayıcı (Verifier) bir credential'ı kaynağa gitmeden, üç view sorgusuyla doğrular: isValidIssuer + isRecognizedBy + isRevoked (SPEC-BC-0001 §6).

Egemenlik ilkesi: Bir devlet başka devletin namespace'ine (onlyOwnerState) yazamaz; ulusal kayıtlar oylanmaz. Yalnızca "kim masada oturur" ortak oylanır.

6. Besu'ya Somut Eşleme ​

Mimari kavramBesu/QBFT karşılığı
Bağımsız egemen ağÖzel genesis.json + kendi chain ID
Validator setiQBFT extraData (genesis) + çalışma anında validator oylaması
Eşit oyQBFT'de her validator 1 oy (PoA)
Anında kesinlikQBFT single-block finality (2/3+ imza)
İzinli erişimNode/hesap permissioning (allowlist kontratı)
Trust RegistryEVM/Solidity kontratları (JSON-RPC)
Faz geçişi (validator devri)QBFT validator ekleme/çıkarma oylaması

Adım adım kurulum: ARCH-0002.

İlişkiler ​

  • PM-BC-0001 — Validator modeli ve eşit-güç ilkesinin nedeni.
  • ADR-0001 — Besu + QBFT çerçeve kararı.
  • PM-TRUST-0001 — On/off-chain sınırının kaynağı.
  • RS-EBSI-0001 — Emsal node modeli (25-27 eşit validator).
  • ARCH-0002 — Bu mimarinin Besu üzerinde adım adım kurulumu.

Gelecek / Açık Kararlar ​

  1. Faz 0 validator sayısı ve coğrafi dağılımı (öneri: 4; f=1 tolerans).
  2. Devir eşikleri: hangi koşulda vakıf validator'ı azaltır/çıkar (devlet sayısı, olgunluk kriteri) — PM-GOV-0001 (planlı) ile netleşecek.
  3. Kurum full node akreditasyon süreci (SLA, kimlik doğrulama).
  4. Ölçek stratejisi: devlet sayısı büyürse (>~20) QBFT/IBFT ayarı veya bölgesel yapı (PM-BC-0001 Gelecek).
  5. Trust Registry kontrat arayüzleri → SPEC-BC-0001 (planlı).

Sonuç ​

Tamga'nın ağı, izinli tek ortak Besu/QBFT zinciridir; node rolleri güç dağılımını (validator=devlet, full node=kurum) teknik olarak uygular; ve fazlı validator modeli ağın önce Tamga vakfı tarafından çalıştırılıp zamanla devletlere devredilmesini şeffaf, taahhütlü bir mimariyle mümkün kılar. Bu, "başta biz, sonra devletler, sonra kurumlar" vizyonunun mühendislik karşılığıdır.

İlgili Dokümanlar ​

Durum ​

review_status: Draft. Ağ topolojisi, node rolleri ve fazlı validator modeli karara bağlandı. Somut kurulum ARCH-0002'de; kontrat arayüzleri ve devir eşikleri Specification/Governance dokümanlarında detaylandırılacaktır.