Tamga Docs

Azərbaycan

English
Türkçe

Azərbaycan

English
Türkçe

Appearance

Bu səhifə avtomatik tərcümə olunub. Səhv görsəniz, info@tamga.network ünvanına yazın.

ADR-0009Memarlıq qərarıQəbul edilibversiya 1.0.07 oktyabr 2026

ADR-0009 — Faza B: Zəncirsiz beta ​

Status: Accepted ✅ (2026-09-24). Qəbul edildikdə DECISIONS-a D-BC-6, D-GTM-2, D-GOV-5 kimi daxil edilir.

Kontekst ​

Problem ​

Tamga-nın kanonik yol xəritəsi pilotu zəncirə bağlayır: PM-GTM-0001 §2 ilkin şərtləri Ö1 "kontraktlar kompilyasiya olunur və testlərdən keçir", Ö2 "testnet işləkdir, kontraktlar yerləşdirilib" tamamlanmadan real məzun məlumatları emal edilə bilməz (GT1). ARCH-0001 §3 Faza 0-ı "4 fond validatoru" kimi müəyyən edir. Kontraktlar bu günə qədər heç vaxt kompilyasiya olunmayıb (Foundry yoxdur; DECISIONS §10.5). Bu, universitet pilotunu və deməli, universitetlə razılaşmanı və investor görüşlərini zəncir infrastrukturunun arxasında kilidləyir.

Müşahidə: Faza 0 zənciri etibar yaratmır (F1) ​

Faza 0-dakı dörd validatorun hamısı Tamga fonduna məxsusdur. Tək operatorun idarə etdiyi dörd QBFT node-u Bizans xətalarına davamlılığın fərz etdiyi müstəqilliyi təmin etmir: dördü də eyni əlin altındadırsa, "Tamga yalan demir" fərziyyəsi həm zəncirdə, həm də imzalı siyahıda eyni şəkildə tələb olunur. Fərq yalnız əməliyyat xarakterlidir (fasilələrə davamlılıq) və gələcək çoxtərəfliliyə hazırlıqdır; etibar baxımından tək operatorlu zəncir = tək operatorun imzaladığı, hash-zəncirli jurnal. Buna görə də zənciri Faza 0-da məcburi şərt etmək pilotun xərcini artırır, təminatını artırmır.

Zəncir imzaçıların sayı 1-dən çox olduqda dəyər yaradır. DECISIONS D-GOV-2 təhvil hədlərini (≥3 dövlət, ≥4 dövlət + 12 ay) müəyyən edir, lakin başlanğıc həddi heç müəyyən edilməyib.

Avropa nə edir ​

EUDI WalleteIDAS 2.0 tərəfindən müəyyən edilmiş Avropa Rəqəmsal Şəxsiyyət Cüzdanı; Tamga eyni formatlardan və protokollardan istifadə edir. ekosistemində etibar lövbəri (etibar lövbəri (trust anchor)Yoxlayan tərəfin əvvəlcə etibar etdiyi kök açar və ya sertifikat; hər şey ona qədər yoxlanılır.) zəncir deyil, hər üzv dövlətin imzaladığı Trusted List (ETSI (European Telecommunications Standards Institute)Etibar siyahıları, imzalar və etibar xidmətləri üçün texniki standartları hazırlayan Avropa standartlar qurumu. TS 119 612) + Komissiyanın LOTL (List of Trusted Lists)Ölkələrin etibar siyahılarına, onların imzalayanlarına və tanınma statusuna işarə edən imzalanmış siyahı. siyahısıdır; digest Rəsmi Qəzetdə dərc edilir. EBSI eyni qeydləri zəncirdə saxlayır. Tamga-nın kanonik dizaynı EBSI modelini EUDI/ETSI məlumat semantikası ilə istifadə edir (SPEC-ID-0002 §8.1). Beta üçün EUDI-nin öz modelinə (imzalı siyahı) keçmək arxitekturadan kənarlaşma deyil, eyni semantikanın tək imzaçılı xüsusi halıdır. Təhlil: operatorun daxili qeydi.

Layihə idarəetməsinin istiqaməti (2026-09-23/24) ​

Zəncir gözlənilmədən pilot başladılır; arxitektura qərarları dəyişmir. Beta da dövlətlər və TDT qoşulmuş kimi qurulur; bu quruluş sonra zəncirə köçürülür.

Qərar ​

Qərar 1 — Faza B əlavə edilir ​

Fazaların ardıcıllığı Faza B → Faza 0 → Faza 1 → Faza 2 olur. Faza B = zəncirsiz beta: universitet pilotu, yoxlayan tərəflər (verifier)Təqdim edilən rəqəmsal sənədi yoxlayan tərəf: imza, etibar siyahısındakı sənədi verən qurum, status və siyasət. Yoxlayan tərəf olaraq da adlandırılır., Trust Framework, ölçülmüş nəticə. Tətbiqin kod bazası tamga (bu depo, packages/+apps/) (tamga-network-dan kənarda, lakin tamga-network sənədləri mötəbər mənbədir).

Qərar 2 — Betanın etibar lövbəri: imzalı, versiyalı, hash-zəncirli siyahılar + lövbər jurnalı ​

trust.tamga.network altında:

FaylZəncirdəki qarşılığıQayda
lotl.jwsGovernance üzv siyahısı + SchemaRegistry (NETWORK) + cüzdan provayderi lövbəriversion monoton, previous_version_hash, next_update ≤ 90 gün, dəyişiklik olmasa belə yenidən imza
tl-<cc>.jwsRootCARegistry + IssuerRegistry (+ SchemaAuth) + RelyingPartyRegistry + CrossRecognitioneyni; milli namespace yalnız həmin dövlətin (beta: Tamga vəkalətən) açarı ilə imzalanır (N1-in beta oxunuşu)
anchors.jsonlStatusListRegistry.publishList + sxem contentHash lövbərləriappend-only; saatlıq imza (heartbeat daxil); sətir silinmir; previous_hash
keys/ + daimi veb səhifəRəsmi Qəzetdə elanLOTL imza sertifikatlarının barmaq izləri; ≥2 növbəli əvəzlənən sertifikat (ETSI 119 612 Annex A.2); rotasiya ≥30 gün əvvəl, yeni açar köhnəsi ilə imzalanır

Kanonik sahə adları və nümunələr: operatorun daxili qeydi (qəbulla birlikdə SPEC-TRUST-0001 kimi rəsmiləşir — DB-11).

Qərar 3 — Lövbərin əvəzlənməsi: "zəncirə qeyd edilir" ifadələrinin beta oxunuşu ​

Aşağıdakı invariantların mənası qorunur, daşıyıcısı dəyişir:

İnvariantKanonik ifadəFaza B oxunuşu
SPEC-CRED-0003/S1Zəncirdə ləğv biti yoxdur; yalnız lövbərSiyahıda/jurnalda ləğv biti yoxdur; yalnız lövbər
SPEC-CRED-0003/S4Nəşr CDN-ə yazıldıqdan sonra zəncirə qeyd edilir… sonra lövbər jurnalına qeyd edilir (ardıcıllıq eynən)
SPEC-SCHEMA-0001/D8Zəncir qeydi CDN nəşrindən sonraLövbər jurnalı qeydi CDN nəşrindən sonra
SPEC-BC-0001/DP1Heç bir kontrakt fərdi məlumat… saxlamırHeç bir siyahı/jurnal/log fərdi məlumat… saxlamır
SPEC-BC-0001/N1Namespace sahibindən başqa heç kim yaza bilməzMilli siyahını yalnız həmin namespace-in imza açarı imzalayır
SPEC-BC-0001/GV2NETWORK sxemi yalnız Governance iləNETWORK sxemi yalnız lotl.jws daxilində, operator imzası ilə (dayandırılıb: tək üzv)
ARCH-0003/CMP1Yoxlayan tərəf zənciri birbaşa sorğulamır; indeksləyicidən oxuyurYoxlayan tərəf siyahı fayllarını birbaşa şərh etmir; TrustSource keşindən oxuyur
ARCH-0003/CMP2Naməlum implementasiya versiyası → dayanNaməlum list_format_version → dayan
ARCH-0003/CMP4Köhnəlmiş indeksləyici → INDETERMINATEnext_update keçmiş/əlçatmaz siyahı → INDETERMINATE

Bu oxunuşlar müvafiq spesifikasiyalara versiya qeydi kimi əlavə edilir; invariant mətnləri dəyişmir. ADR-0007 və ADR-0008-in "məzmun off-chain, lövbər on-chain" prinsipi "məzmun off-chain, lövbər kanonik qeyddə (zəncir və ya Faza B siyahısı)" kimi oxunur.

Məlum zəifləmə (dürüst qeyd): Zəncirdəki lövbər sənədi verən qurumun (issuer)Rəqəmsal sənədləri imzalayan və verən qurum: universitet, peşə təşkilatı, dövlət qurumu və ya şirkət. ikili danışığını (iki yoxlayan tərəfə iki fərqli siyahı) konsensus vasitəsilə qeyri-mümkün edir. Faza B-də lövbər operator imzasına əsaslanır; operator ilə sənədi verən qurum birlikdə hərəkət edərsə, ikili danışıq mümkündür; hamıya açıq jurnal, rüblük şəffaflıq hesabatı (G8) və müstəqil audit bundan çəkindirir, lakin qeyri-mümkün etmir. Bu, Faza 0 məhdudiyyətlər bildirişinə 6-cı bənd kimi daxil edilir (Qərar 6).

Qərar 4 — Zəncirin başlanğıc həddi ​

Besu/QBFT zənciri (ADR-0001, invariant) yalnız aşağıdakı şərt ödənildikdə qurulur:

Ən azı iki müstəqil validator operatoru (Tamga + Tamga-dan hüquqi və əməliyyat baxımından müstəqil ≥1 qurum: ikinci universitet, ticarət/sənaye palatası və ya dövlət qurumu) validator idarə etməyi yazılı şəkildə qəbul etmiş olmalıdır.

Bu sətir DECISIONS D-GOV-2 hədlər cədvəlinə "başlanğıc" sətri kimi əlavə edilir. Şərt ödənilmədən zəncir qurmaq tək operatorlu zənciri "çoxtərəfli" kimi təqdim etmək deməkdir və PM-GOV-0001 G6-nın (hər yumşaq səlahiyyət üçün tripwire) ruhuna ziddir.

Qərar 5 — TDT-first prinsipi ​

Faza B-nin heç bir identifikatoru, rol adı və ya məlumat strukturu "Tamga tək operatordur" fərziyyəsini ehtiva etmir. Konkret qaydalar:

  1. lotl + hər TDT üzv dövləti üçün milli siyahı slotu (TR ACTIVE; AZ, KZ, KG, UZ RESERVED; müşahidəçilər HU, TM ayrıca membership sahəsi ilə).
  2. Hər milli siyahıda slot kimi tam ARF rol dəsti: Registrar, TLSO, PID Provider (boş), Access CA, National Root CA, Wallet Provider; hər slotda status + operated_by.
  3. Hər siyahıda operator: { name: "Tamga Network", status: "provisional", on_behalf_of: "<cc> national authority (to be designated)" }.
  4. Kök və qeyd adları dövlətə məxsusdur: "TR National Root CA (provisional operator: Tamga)"; ca_id, issuer_id, vct təhvil zamanı dəyişmir, yalnız operator sahəsi dəyişir.
  5. Tamga Trust Framework TDT üzvlüyü fərz edilərək yazılır: üzvlük, qeydiyyat vahidinin təyini, kökün təhvili, mübahisələr, çıxış; Tamga-nın bugünkü rolu sənəddə "təsisçi vəkil" kimi müəyyən edilib; 2/3 qaydası (ADR-0002) sənəddə yazılıb, kodda yox.
  6. Cross-recognition sahəsi hər siyahıda mövcuddur (beta: TR → TR).

Qərar 6 — Pilotun ilkin şərtləri və məhdudiyyətlər bildirişi yenidən müəyyən edilir ​

PM-GTM-0001 v2.0.0: Ö1' siyahı öhdəlik testləri keçir, imzalı və hash-zəncirlidir; Ö2' trust.tamga.network + schema.tamga.network yayımdadır, kök barmaq izi səhifəsi açıqdır; Ö5' məhdudiyyətlər bildirişi v2 (8 bənd: 5-ci bənd "blockchain yoxdur, qeydlər imzalı və hamıya açıqdır", 6-cı bənd "lövbər tək operatorun imzasına əsaslanır", 7-ci bənd "ləğv (revocation)Müddəti bitmədən əvvəl rəqəmsal sənədin geri çəkilməsi; sənədi verən qurum bunu yoxlayan tərəflərin yoxladığı status siyahısında qeyd edir. ≤ 90 dəq"); Ö7' bu ADR-in qəbulu; Ö8' sənədi verən qurumun imza açarı universitetin nəzarətindədir (G1 eynən). GT1–GT7 eynən. B10 (ləğvin qüvvəyə minməsi ≤ 90 dəq) və B11 (T0 INDETERMINATE nisbəti ≤ 0,5%) meyarları əlavə edilir.

Qərar 7 — Keçid = replay + ekvivalentlik testi ​

Faza B → Faza 0 keçidi siyahı versiyaları arxivinin kontrakt çağırışlarında yenidən oynadılmasıdır (operatorun daxili qeydi); status tarixçəsindəki since vaxtları revokedAt/validFrom sahələrinə yazılır ki, isCredentialAcceptable(issuerId, iat) beta dövrünün rəqəmsal sənədləri üçün eyni cavabı versin (D-BC-3). Qəbul meyarı: pilot boyu qeydə alınan hər (issuer_id, schema_id, iat, list_id, version) sorğusu üçün TrustSource(list) və TrustSource(chain) eyni C1/C2/C3/D5 cavabını verməlidir; ACCEPTED/REJECTED fərqi = keçid tamamlanmayıb. Verilmiş rəqəmsal sənədlər (credential)Sənədi verən qurum tərəfindən imzalanan və şəxsin rəqəmsal cüzdanında saxlanan rəqəmsal sənəd; şəxs yalnız soruşulan sahələri göstərir. yenidən verilmir; rəqəmsal cüzdan və sənədi verən qurumun xidməti dəyişmir.

Əsaslandırma ​

  1. Etibar ekvivalentliyi (F1). Tək operatorlu zəncir ilə tək operatorun imzaladığı siyahı eyni etibar fərziyyəsinə əsaslanır; ikincisi ucuz, standart (ETSI 119 612) və EUDI-nin öz modelidir.
  2. Arxitektura qorunur. Oxuma interfeysi (TrustSource = SPEC-BC-0001 §11.2 oxuma dəsti), A–E yoxlama kəməri (verification pipeline)Yoxlayan tərəfin bir təqdimetmə üzərində icra etdiyi sabit yoxlamalar ardıcıllığı: imza, sənədi verən qurum, etibar siyahısı, status, sənəd sahibi bağlılığı, siyasət., SD-JWT VC (Selective Disclosure JWT Verifiable Credential)Seçici paylaşım (selective disclosure) imkanı olan JSON əsaslı rəqəmsal sənəd formatı, EUDI Wallet-da və Tamga-da onlayn təqdimat üçün istifadə olunur — burada rəqəmsal cüzdan istifadə olunur. profili, status siyahısı (status list)Sıxılmış, imzalanmış siyahı, burada hər rəqəmsal sənədin etibarlı, dayandırılmış və ya ləğv edilmiş olduğunu bildirən bir mövqeyi var., sxem reyestri, rəqəmsal cüzdan, protokollar hər iki fazada eynidir. Beta bir "hack" deyil, kanonik arxitekturanın tək imzaçılı xüsusi halıdır.
  3. Geri qayıdıla bilmə. Siyahı → zəncir keçidi replay ilə olur; zəncir → siyahı (ARCH-0004 SEV1-də) indeksləyici proyeksiyası ilə geri qayıda bilər. Hər iki istiqamət eyni formatdan istifadə edir.
  4. Dürüstlük. Faz 0 məhdudiyyətləri bildirişi onsuz da "Tamga həm operator, həm də tənzimləyicidir" deyirdi; Faz B bunu daha da açıq yazır və zəncirin nə vaxt dəyər yaratdığını müəyyən edir.
  5. TDT-first təhvil xərcini sıfıra endirir və "dövlətlərlə işləyən infrastruktur" ideyasını məlumat strukturunda sübut edir (rezerv edilmiş slotlar, müvəqqəti operator).

Nəzərdən keçirilmiş alternativlər ​

A — Zənciri gözləmək (mövcud plan) — Rədd edildi ​

Pilot Foundry quraşdırılmasından + kompilyasiyadan + testnet-dən + auditdən asılı qalır (aylar). Təminat baxımından heç bir qazanc yoxdur (F1). Universitet və investor görüşləri gecikir.

B — Tək node-lu / dörd node-lu "inkişaf zənciri" ilə pilot — Rədd edildi ​

Zəncir görüntüsü yaradır, etibar yaratmır; üstəlik zəncirin istismar xərclərini (node-lar, RPC təhlükəsizliyi O1, indeksləyici) betaya daşıyır. "Blockchain-li pilot" marketinqi yanıltıcı olar (D-GTM-1/5: "blockchain" deyil, "yoxlanıla bilən qeydiyyat infrastrukturu").

C — Web2 demo (tamga-demo üslubunda) ilə pilot — Rədd edildi ​

Etibar siyahısı (trust list)Bir ölkənin kök sertifikatlarının, sənədi verən qurumlarının və qeydiyyatlı yoxlayan tərəflərinin imzalanmış siyahısı. Bu gün Tamga-da etibar bu siyahılara əsaslanır; ortaq jurnal (ledger) sonra gələcək., X.509, SD-JWT VC və ləğv siyahısı olmadan hazırlanan demo "eyni arxitektura" deyil; zəncirə keçiddə hər şey yenidən yazılır; kriptoqrafik iddialar nümayiş etdirilə bilmir. tamga-demo yalnız ekran/təqdimat istinadıdır (BIP39 seed cüzdanı WL1-i pozur).

D — 1-ci gündən çoxtərəfli zəncir (ikinci qurumla) — Təxirə salındı ​

Doğru hədəfdir, lakin ikinci müstəqil operator bu gün yoxdur; onu tapmağın yolu pilotu göstərməkdir. Qərar 4 məhz bu həddi müəyyən edir.

Nəticələr ​

Bağlayıcı ​

  1. DECISIONS: D-BC-6 (Faz B + zəncirin başlanğıc həddi), D-GTM-2 (Ö'/bildiriş v2), D-GOV-5 (TDT-first); D-GOV-2 cədvəlinə başlanğıc sətri. Dəyişdirilən qərarlar cədvəlinə: PM-GTM Ö1/Ö2 → Ö1'/Ö2'.
  2. ARCH-0001 §3: Faz B sətri; Faz 0 tərifi "≥2 müstəqil validator operatoru".
  3. PM-GTM-0001 v2.0.0 (Qərar 6).
  4. SPEC-CRED-0003, SPEC-SCHEMA-0001, SPEC-BC-0001, ARCH-0003: Qərar 3 versiya qeydləri.
  5. SPEC-ID-0002 §8.1: proyeksiya mənbəyi "kanonik qeyd (zəncir və ya Faz B siyahısı)".
  6. Yeni sənəd SPEC-TRUST-0001 (siyahı formatı) /new-doc ilə; PM-TRUST-0002 / Tamga Trust Framework (WB 5 qat) /new-doc ilə.
  7. (bu depo) kod bazası bu ADR-ə bağlıdır; TrustSource xaricində siyahını şərh edən biznes məntiqi yazıla bilməz (BT4).

Dəyişməyən qərarlar ​

D-BC-0 (Besu/QBFT), D-GOV-0, D-ID-1, D-CRED-1, D-ASSUR-1, D-SCHEMA-1/2/3 (ADR-0010 ayrıca nəzərdən keçirir), D-REV-1/2/3, D-TRUST-0, D-AUTH-5, D-STR-1..4, D-GTM-1. Bu ADR yalnız zəncirin nə vaxt qurulacağını və o günə qədər lövbərin kimin imzası olduğunu müəyyən edir.

Qəbul edilən kompromislər ​

  • İkili danışıqdan (equivocation) qoruma zəifləyir (Qərar 3, bildirişin 6-cı bəndi).
  • Tamga operator komponenti (trust-publisher) tək nasazlıq nöqtəsidir: siyahının müddəti bitənə qədər yoxlama keşdən davam edir, sonra INDETERMINATE; runbook + iki nəfərlik giriş məcburidir.
  • GV3/GV4 (səsvermə qaydaları) Faz B-də dayandırılıb; idarəetmə kodda deyil, sənəddə yaşayır.

Əlaqələr ​

Əlavələr: ARCH-0001 Faz B · PM-GTM-0001 v2 · D-GOV-2 başlanğıc həddi Şərhlər (versiya qeydi): ADR-0007, ADR-0008, SPEC-CRED-0003, SPEC-SCHEMA-0001, SPEC-BC-0001, ARCH-0003Əsaslanır: ADR-0001 (dəyişməz), ADR-0002 (suverenlik, cross-recognition), PM-ASSUR-0001 (dövlətsiz bootstrap) Yaradır: SPEC-TRUST-0001, Tamga Trust Framework, (bu depo) Qardaş sənəd: ADR-0010 (vct URN + kateqoriya — TDT-first-ün tip identifikatoruna tətbiqi) Təhlil mənbəyi: operatorun daxili qeydi.

Status ​

Accepted ✅ — 2026-09-24. DECISIONS-a D-BC-6, D-GTM-2, D-GOV-5 kimi daxil edildi; təsirlənən SPEC versiya yeniləmələri DECISIONS §10 açıq öhdəliklər siyahısındadır.