Qısaca

Zəncir icazəli şəbəkədir: yalnız təsdiqlənmiş qovşaqlar qoşulur, yalnız təsdiqlənmiş hesablar əməliyyat göndərir. Sənədlərimiz bunu Besu-nun zəncirüstü icazə kontraktı ilə etməyi nəzərdə tuturdu; Besu bu funksiyanı 25.6.0-da çıxardı. Bu qərar bunun əvəzinə Besu-nun qalan yolunu seçir: hər qovşaqda eyni icazə faylı. Faylı heç kim əl ilə yazmır; o, zəncirin öz qeydindən yaradılır, beləliklə "kim icazəlidir" sualının yeganə cavabı yenə də zəncirdəki idarəetmədir.

Kontekst

• ADR-0001 şəbəkəni icazəli, müstəqil Besu/QBFT şəbəkəsi kimi qurur; icazə mexanizmini seçmir. Mexanizm yalnız spesifikasiya və arxitektura sənədlərində yazılmışdı: SPEC-BC-0001 §12.1 ("Hesab icazəsi — Besu onchain permissioning — yalnız qeydiyyatlı delegate açarları əməliyyat göndərə bilər"), ARCH-0001 §6 ("Node/hesab permissioning (allowlist kontraktı)"), ARCH-0002 §6 ("on-chain permissioning kontraktına üstünlük verilir"), təhlükəsizlik qeydi ("permissioning kontraktının idarəetmə açarı çoximzalıdır") və açıq məsələ 3 ("təklif: on-chain, idarə edilə bilən"). Bunu təsbit edən ADR yoxdur.
• Besu 24.12-də zəncirüstü icazələndirməni və Tessera əsaslı məxfiliyi köhnəlmiş elan etdi; 25.6.0-da hər ikisi çıxarıldı (buraxılış qeydi, "Sunset features"). Qalan mexanizm yerli icazələndirmədir: hər qovşağın məlumat qovluğunda permissions_config.toml, onun içində nodes-allowlist (enode ünvanları) və accounts-allowlist (hesab ünvanları); başlatma bayraqları --permissions-nodes-config-file-enabled və --permissions-accounts-config-file-enabled; iş zamanı perm_* JSON-RPC metodları ilə və ya fayl redaktə edilib perm_reloadPermissionsFromFile ilə yenilənir.
• Besu sənədlərinə görə yerli hesab qaydaları başqa qovşaqların yaratdığı bloklarda tətbiq olunmur, siyahıların bütün qovşaqlarda eyni olması isə tövsiyə edilir, lakin məcburi deyil. Bir validator-un siyahısı fərqlidirsə, onun yaratdığı blok digərlərinin rədd edəcəyi hesabdan əməliyyat daşıya bilər. Yəni ardıcıllığı təmin etmək operatorların işidir.
• Zəncir bu gün mövcud deyil (ADR-0009 K4); zəncir imzalı siyahıların proyeksiyasıdır (ADR-0051). Qərar Faza 0 hazırlığından əvvəl sənədlərin real Besu-ya uyğun olması üçündür. Məxfilik qrupları (Tessera) dizaynda heç vaxt istifadə edilməyib və lazım deyil: zəncirə fərdi məlumatlar, rəqəmsal sənəd və ya rəqəmsal sənədin heşi daxil olmur (PM-TRUST-0001, SPEC-BC-0001/DP1).
• Layihə rəhbərliyi 2026-10-19 tarixində istiqaməti müəyyən etdi: tapıntı bütün sənədlərə əks etdirilir, köhnə fərziyyə qüvvədə olan sənədlərdən çıxarılır.

Qərar

K1 — Yerli icazələndirmə

Hər validator və hər RPC/full qovşaq qovşaq və hesab icazələndirməsini yerli permissions_config.toml ilə aktivləşdirir (hər iki bayraq aktivdir). Zəncirüstü icazə kontraktı yazılmır və istifadə edilmir. Tessera və məxfilik qrupları istifadə edilmir (Besu-da yoxdur; dizaynda ehtiyac yoxdur).

K2 — Yeganə həqiqət mənbəyi: zəncirin öz vəziyyəti

İcazə siyahıları əl ilə yazılmır; zəncirdəki kontraktların vəziyyətindən törədilir:

Siyahı	Məzmun	Mənbə
Hesab	Aktiv üzv dövlətlərin validator ünvanları	Governance (qəbul, çıxarılma, geri çəkilmə)
Hesab	Aktiv üzv dövlətlərin deleqat açarları	Governance.delegateKeysOf
Hesab	Fəaliyyətdə olan qurumların deleqat açarları (ləğv siyahısı lövbərinin dərci)	IssuerRegistry
Hesab	Siyahı lövbəri yazıcıları	TrustListAnchorRegistry (ADR-0051 K3)
Qovşaq	Validator qovşaqları: enode identifikatorundan törəyən ünvan Governance kontraktında aktiv validator ünvanıdır	Governance + operatorun qovşaq bildirişi (yalnız host:port)
Qovşaq	Operatorun öz RPC/full qovşaqları	Yalnız həmin operatorun qovşaqlarının faylında; digər operatorların siyahısına düşmür

• Hesabın əlavə edilməsi və ya çıxarılması zəncirdəki müvafiq əməliyyatdır (Governance səsverməsi, dövlətin öz namespace-i, yazıcılar çoxluğu); icazə faylı onu izləyir. Governance-da aktiv olmayan validator və ya heç bir kontraktda səlahiyyəti olmayan hesab siyahıya düşmür.
• Validator qovşaqlarının şəbəkə ünvanı (host:port) zəncirə yazılmır (infrastruktur məlumatıdır; kontrakt ABI-sində sərbəst mətn yoxdur). Operator bildirişi şəbəkə konfiqurasiyasında (network/permissions/) saxlanılır; alət hər enode-un Governance-dakı validator ünvanına uyğun gəldiyini yoxlayır, uyğun gəlməyəni rədd edir. Yanlış ünvan yalnız bağlantını pozur, səlahiyyət vermir.
• Başlanğıc: genesis-dəki təsisçi validator-lar (extraData) və yerləşdirmə hesabı ilk faylı yaradır; kontraktlar qurulub Governance işə salındıqdan sonra fayl zəncirdən yenidən yaradılır və yerləşdirmə hesabı siyahıdan çıxarılır.

K3 — Alət və ardıcıllıq yoxlaması

• trust:chain-permissions (siyahı dərcedicisində, zəncir əmrlərinin yanında): render zəncir vəziyyətini oxuyur, deterministik (sıralanmış, təkrarsız) permissions_config.toml yaradır və faylın sha256 heşini çap edir; check qovşağın qüvvədə olan siyahılarını (perm_getNodesAllowlist, perm_getAccountsAllowlist; qovşağın yerli idarəetmə ucundan) yaradılmış fayl ilə müqayisə edir və fərqi hesabatda bildirir.
• Hər operator faylı özü yaradır və öz qovşaqlarına tətbiq edir; başqasının faylını köçürmür. Operatorlar heşləri müqayisə edir; validator-lar arasında fərq istismar insidentidir və aradan qaldırılana qədər hesabatlarda bildirilir.
• Kontraktlarda bu gün bu çoxluqları sadalayan oxuma görünüşləri yoxdur (üzv siyahısı, yazıcı siyahısı, qurum deleqatları siyahısı); onlar alətlə birlikdə əlavə edilir (SPEC-BC-0001 buraxılış qeydi ilə). Alət Faza 0 hazırlığı işidir; Besu inkişaf şəbəkəsi və indeksləyici ilə (ADR-0051 açıq məsələ 4) birlikdə yazılır.

K4 — Səlahiyyət kontraktlarda qalır

Yazma səlahiyyətinin əsas nəzarəti kontraktlardadır: namespace (onlyOwnerState, SPEC-BC-0001/N1), dövlət və qurum deleqatları (R1, R2), Governance-da 2/3 səsvermə, siyahı lövbəri yazıcı həddi (ADR-0051/CH3). İcazə siyahısı ikinci müdafiə xəttidir (naməlum hesab, spam, resurs istehlakı; qaz ödənişsizdir, GA1). İcazə siyahısındakı xəta kontrakt səlahiyyətini genişləndirmir.

K5 — RPC xaricə açılmır

• Qovşağın JSON-RPC və WebSocket ucları (8545/8546) yalnız qovşağın daxili şəbəkəsində dinləyir. Xarici giriş nginx (və ya ekvivalenti) əks proksi arxasından, qarşılıqlı TLS (mTLS) ilə və yalnız müəyyən edilmiş müştərilər üçün (siyahı dərcedicisi, indeksləyici, yoxlayan tərəfin oxuma yolu) açılır; xaricə yalnız oxuma və əməliyyat göndərmə ad sahələri (ETH, NET, WEB3) verilir.
• PERM, ADMIN, QBFT, DEBUG, TXPOOL ad sahələri yalnız qovşağın özündən (localhost) istifadə olunur.
• P2P portu (30303) təhlükəsizlik divarında (firewall) yalnız icazə siyahısındakı həmyaşıd qovşaqlar üçün açıqdır; qovşaq icazə siyahısı ikinci qatdır.

K6 — Əvəz etdikləri

SPEC-BC-0001 §12.1 "Besu onchain permissioning" sətri; ARCH-0001 §6 "allowlist kontraktı"; ARCH-0002 §6 "on-chain permissioning kontraktına üstünlük verilir", təhlükəsizlik qeydindəki "permissioning kontraktının idarəetmə açarı" və açıq məsələ 3. Bu ifadələr qüvvədə olan sənədlərdən çıxarılır. Heç bir ADR qərarı dəyişmir: ADR-0001-in icazəli şəbəkə qərarı olduğu kimi qüvvədədir, dəyişən yalnız mexanizmdir.

Nəzərdən keçirilmiş variantlar

Variant	Nəticə	Səbəb
Besu-nu 25.6-dan əvvəlki versiyada sabitləmək	rədd	Çıxarılmış funksiyaya bağlı qalmaq təhlükəsizlik yeniləmələrini dayandırır
Öz icazə qaydalarımızı Besu plagini (plugin) ilə yazmaq	rədd (hələlik)	Ayrıca Java kod bazası, audit və versiya yükü; səlahiyyət onsuz da kontraktlardadır. Dövlətlərin sayı artarsa, yenidən baxılacaq
Repozitoriyada əl ilə saxlanılan ümumi icazə faylı	rədd	İkinci həqiqət mənbəyi; Governance ilə uyğunsuzluq yarana bilər
Operatorların imzaladığı ayrıca operator siyahısı	rədd	Təsdiqlənmiş çoxluq onsuz da Governance-dadır; eyni məlumatı ikinci yerdə saxlamaq uyğunsuzluq riski yaradır
Hesab icazəsi yoxdur, yalnız kontrakt səlahiyyəti	rədd	Qaz ödənişsiz olduqda hər kəs əməliyyat göndərə bilər; spam və resurs istehlakı
Tessera məxfilik qrupları	rədd	Besu-dan çıxarılıb; zəncirdə fərdi məlumatlar yoxdur (DP1)

Dəyişməzlər

Kod	Qayda
LP1	Zəncir qovşaqlarında icazələndirmə yerlidir (permissions_config.toml, qovşaq və hesab icazə siyahısı aktivdir); zəncirüstü icazə kontraktı və Tessera məxfilik qrupları istifadə edilmir.
LP2	İcazə siyahıları zəncirdəki kontraktların vəziyyətindən törədilir; Governance-da aktiv olmayan validator və ya heç bir kontraktda səlahiyyəti olmayan hesab siyahıya düşmür; əl ilə əlavə etmə yoxdur.
LP3	Bütün validator-lar eyni hesab siyahısını və eyni validator qovşaq siyahısını daşıyır; fərq istismar insidentidir və aradan qaldırılana qədər hesabatlarda bildirilir.
LP4	Yazma səlahiyyəti kontraktlarda yoxlanılır; icazə siyahısı bu səlahiyyəti genişləndirmir və onu əvəz etmir.
LP5	Qovşağın JSON-RPC ucu internetə açılmır; xarici giriş yalnız mTLS-li əks proksi arxasından və oxuma/əməliyyat ad sahələri ilə; PERM, ADMIN, QBFT yalnız yerli olaraq.

Nəticələr

• SPEC-BC-0001 §12.1 və §15 buraxılış qeydi; ARCH-0001 §6; ARCH-0002 §6, təhlükəsizlik qeydləri, açıq məsələ 3 bağlandı; network/README.md planlaşdırılan struktur (permissions/).
• Faza 0 hazırlığı işləri: trust:chain-permissions (render + check), kontraktlara çoxluq oxuma görünüşləri, əks proksi + mTLS konfiqurasiyası, Besu inkişaf şəbəkəsində yerli icazələndirmənin sınaqdan keçirilməsi.
• Dəyişməyən qərarlar: D-BC-0 (Besu/QBFT), D-BC-6 (zəncir həddi), D-BC-7 (zəncir proyeksiyası), D-TRUST-0, D-GOV-0.

Status

Qəbul edilib — 2026-10-19. Layihə rəhbərliyinin təsdiqi ilə. DECISIONS: D-NET-6. Əvəz etdiyi: SPEC-BC-0001 §12.1, ARCH-0001 §6, ARCH-0002 §6 və açıq məsələ 3 (zəncir üzərində icazə kontraktı fərziyyəsi); heç bir ADR-i əvəz etmir.