ADR-0004 — Qurum şəxsiyyəti: X.509
Status: Accepted Tarix: 2026-08-06 Qərarı verən: Tamga Network layihə rəhbərliyi Mənbə: docs/tamga-network-cuzdan-odeme-agent.md (X.509 giriş layihəsi; PM-AUTH-0001-də X.509 lehinə arqument kimi qiymətləndirilib). Bu ADR DECISIONS D-ID-1-i bağlayır.
Kontekst
SPEC-ID-0001 şəxsiyyətin identifikasiyasını iki profillə qurmuşdu: Entity (did:tamga:<state>:<id>, zəncirdə qeydiyyatlı qurum şəxsiyyəti) və psevdonim (pseudonym)Rəqəmsal cüzdanın hər vebsayt üçün ayrıca törətdiyi sabit hesab identifikatoru; iki sayt eyni şəxsi əlaqələndirə bilmir. (did:tamga:p:<key>, self-certifying, pairwise). DECISIONS D-ID-1 entity tərəfinin X.509 sertifikatlarına keçirilib-keçirilməyəcəyini ən prioritet açıq qərar kimi izləyirdi. Layihə rəhbərliyinin işçi sənədləri X.509-u müdafiə etdi; qərar verildi.
Qərar
Qurum/entity şəxsiyyəti = X.509 sertifikatı. did:tamga entity profili SUPERSEDED.
Üç qat (PM-AUTH-0001 §Üç qat) belə dəqiqləşir:
| Qat | İdentifikator (yeni) | Dəyişibmi? |
|---|---|---|
| A. Zəncir hesabı | EVM ünvanı (secp256k1) | Xeyr — Besu EVM, həmişə belə idi |
| B. Qurum şəxsiyyəti | X.509 sertifikatı + zəncirdə issuerId = keccak256(stateCode, certFingerprint) | Bəli — did:tamga entity əvəzinə |
| C. Fərdi şəxsiyyət | Rəqəmsal sənəd (SD-JWT VC) + münasibətə xas psevdonim | Xeyr — psevdonim profili qorunur |
Prinsiplər:
Etibar zənciri milli kök orqanlarına əsaslanır. Hər üzv dövlətin kök sertifikatı (root CA)Sertifikatlar zəncirinin açarını özündə bərkidən ən yuxarı sertifikat orqanı; Tamga-da etibar siyahısı vasitəsilə bərkidilir. zəncirə lövbərlənir (etibar lövbəri (trust anchor)Yoxlayan tərəfin əvvəlcə etibar etdiyi kök açar və ya sertifikat; hər şey ona qədər yoxlanılır.); qurumun sertifikatı bu kökə qədər yoxlana bilər.
issuerIdqurumun sertifikat fingerprint-inə + dövlət koduna bağlanır (SPEC-BC-0001Issuer Registry,onlyOwnerState: qurumu yalnız öz dövləti qeydiyyata alır).Vətəndaşa qlobal identifikator verilmir. Sabit qlobal ID şəxsin səhiyyə/təhsil/logistika/ödəniş əməliyyatlarını bir sapa düzərdi. Fərdi münasibətlər münasibətə xas psevdonim (pairwise pseudonym) ilə qurulur — hər münasibətdə fərqli, bir-biri ilə əlaqələndirilə bilməz (SPEC-ID-0001 psevdonim profili +
PM-ID-0002accountable disclosure).Zəncir əməliyyatları EVM ünvanıdır — şəxsiyyət sənədindən (credential)Sənədi verən qurum tərəfindən imzalanan və şəxsin rəqəmsal cüzdanında saxlanan rəqəmsal sənəd; şəxs yalnız soruşulan sahələri göstərir. ayrıdır (ADR-0003 açar sahəsi ayrımı). X.509 qərarı A qatına təsir etmir.
Əsaslandırma
Qurum tərəfi artıq sertifikatlıdır. Ödəniş/korporativ axında qarşı tərəf adətən qurumdur (bank, gömrük brokeri, liman, sığorta) — onların hamısının artıq X.509 sertifikatları və tənzimləyici qeydiyyatları var. Lisenziyalı qurumun yoxlanılması X.509 dünyasında mövcud infrastrukturla həll olunur; DID dünyasında isə sıfırdan tanınma rejimi tələb olunur.
Tənzimləyici üçün oxunaqlılıq. "Şəxsiyyət kvalifikasiyalı sertifikatla yoxlanıldı" cümləsinin qanunvericilikdə qarşılığı var; "DID ilə yoxlanıldı" cümləsinin yoxdur. Ödənişdə audit yükü şəxsiyyətdən ağır olduğu üçün bu üstünlük dəyərlidir (
PM-AUTH-0001).eIDAS (electronic IDentification, Authentication and trust Services)Elektron identifikasiya və etibar xidmətləri üzrə Aİ tənzimləməsi; eIDAS 2.0 Avropa Rəqəmsal Şəxsiyyət Cüzdanını (EUDI Wallet) təqdim edir./QSCD (Qualified Signature Creation Device)Kvalifikasiyalı imzalar üçün imzalama açarını qoruyan sertifikatlı avadanlıq və ya uzaqdan xidmət. uyğunluğu. Kvalifikasiyalı sertifikat/QSCD artıq X.509 əsaslıdır; "uyğun, lakin müstəqil" prinsipi ilə (
PM-PH-0001) uzlaşır.Dəyər qatına təsirsizdir. X.509 A qatına (EVM) təsir etmədiyi üçün ödəniş/agent imkanlarından heç nəyi azaltmır (ADR-0003 qüvvəsini saxlayır).
Nəticələr
Dəyişən:
did:tamga:<state>:<id>entity profili istifadə olunmur; qurum şəxsiyyəti X.509 +issuerIdfingerprint ilə.SPEC-BC-0002guardianentityIdvə court-token imza zənciri X.509-a bağlanır (məhkəmə/guardian imzaları sertifikat zənciri ilə yoxlanılır). §7 "x509 izlənəcək" bəndi bağlandı.- SPEC-ID-0001 entity bölməsi superseded; SPEC-ID-0002 (X.509 metod spesifikasiyası, planlaşdırılır) yazılacaq: kök sertifikatın lövbərlənməsi, sertifikat→issuerId uyğunlaşdırılması, kökün yenilənməsi (rollover), zəncirin yoxlanılması.
Dəyişməyən:
- Psevdonim profili (SPEC-ID-0001), accountable disclosure (
SPEC-BC-0002escrow), EVM hesab modeli, dəyər qatı qarmaqları (ADR-0003), idarəetmə (ADR-0002).
Yeni açıq məsələlər: Milli kök sertifikatlarının zəncirə lövbərlənməsi + kökün yenilənməsi (rollover) mexanizmi → SPEC-ID-0002 / RS-X509 (planlaşdırılır). Qurumların mövcud did:web şəxsiyyətləri ilə körpü lazımdırmı (interop) → SPEC-ID-0002.
Əlaqələr
- SPEC-ID-0001 — entity profili superseded; psevdonim qorunur.
SPEC-BC-0001— Issuer Registry (issuerId = certFingerprint, onlyOwnerState).SPEC-BC-0002— guardian entityId + court-token X.509 imza zəncirinə bağlanır.- ADR-0002 — dövlət namespace / onlyOwnerState (kök sertifikata sahiblik).
- ADR-0003 — dəyər qatı (X.509-dan müstəqil, qorunur).
PM-AUTH-0001— üç qat + tənzimləyici üçün oxunaqlılıq əsaslandırması.- SPEC-ID-0002 (planlaşdırılır) — tam X.509 metod spesifikasiyası.
X.509 qərarı verildi (2026-08-06); D-ID-1 bağlandı. Entity şəxsiyyəti X.509-a keçirildi; psevdonim və dəyər qatı qorunur. Tam metod spesifikasiyası (SPEC-ID-0001 revizyası / SPEC-ID-0002) növbəti işdir.