Kısaca

Avrupa'da güven listeleri yıllardır tek bir XML biçimiyle (ETSI TS 119 612) yayımlanır; AB'nin imza doğrulama araçları bu biçimi okur. AB üyesi olmayan bir ülkenin listesinin Avrupa'da tanınmasının bugünkü ara yolu da bu biçimden geçer. Tamga'nın listeleri bugün bu biçimde yayımlanmıyor. Bu karar, aynı listeyi ikinci bir biçimde, aynı imzalı kaynaktan ve aynı sürüm numarasıyla da yayımlamayı getirir. Önce test ağında (sandbox) açıldı; gerçek ağda açılması posta adreslerinin tamamlanmasına bağlı.

Bağlam

• Bugün. Ülke listesi (tl-<cc>.jws) ve LOTL Tamga JSON + JWS biçimindedir (SPEC-TRUST-0001); cüzdan, doğrulayıcı ve belge veren için ETSI TS 119 602 LoTE JSON görünümü de vardır (SPEC-ID-0002 §8.1.1). Tamga 119 612 XML listelerini okur (dış listeler, ADR-0036 K1) ama kendi listesini XML olarak yayımlamaz: ADR-0036 eki (2026-10-13) bunu ertelemiş, tetikleyiciyi "AB'den ilk tarafın istemesi" koymuştu.
• Üçüncü ülke yolu. eIDAS md. 14 üçüncü ülke güven hizmetlerinin tanınmasını bir anlaşmaya ya da uygulama tüzüğüne bağlar; usul henüz tanımlanmadı, hiçbir ülke tam tanıma almadı. Komisyon bunun yerine bir ara yol açtı: "Pilot for the International Compatibility of Trust Services" ve üçüncü ülke güven listelerinin listesi (TC AdES LOTL). Bu listeye giren ülkenin güven hizmeti sağlayıcılarının sertifikalarıyla atılan imza ve mühürler AB kamu hizmetlerinde gelişmiş imza olarak doğrulanabilir (hukuki eşdeğerlik değildir). Ön koşul: ETSI TS 119 612 biçiminde ulusal güven listesi, dört ayaklı öz-değerlendirme (ETSI TR 103 684) ve Komisyon'la pilot. Listeye giren ilk ülke Ukrayna'dır; Ukrayna'nın listesi (TSLVersionIdentifier 6, kendi URI kökü, AB LOTL'una işaretçi) bu yolun çalışan örneğidir. Dünya Bankası'nın Batı Balkanlar dijital kimlik raporları (2026) aynı ara adımı aday ülkeler için öneriyor.
• Ne anlama gelir, ne anlama gelmez. TC AdES LOTL, devletin denetlediği imza ve mühür sertifikası sağlayıcılarını kapsar. Tamga'nın kendi listesindeki kurumlar (nitelikli olmayan belge verenler, cüzdan sağlayıcılar) bu listenin konusu değildir ve Tamga devlet değildir: Tamga'nın XML listesi TC AdES LOTL'a girmez. Kazanç iki yönlüdür: (1) bir Türk dünyası devleti kendi ulusal listesini yayımlamak istediğinde ağ hazır, denenmiş bir araç ve şablon sunar (ADR-0035 federasyon; ağ araç sağlar, liste sahibi devlettir); (2) ARF'ın iki biçimi de destekleme beklentisi (ISSU_10b, OIA_15b) ve Uygulama Tüzüğü (AB) 2026/1731'deki etsi_tl güven otoritesi türü için Tamga'nın kendi listesi de XML olarak okunabilir olur.
• Standart. ETSI TS 119 612 V2.4.1 (2025-08): AB dışı işletmeciler liste türü, durum belirleme yaklaşımı, kural ve hizmet durumu için "amaca göre tanımlanmış" kendi URI'lerini kullanabilir (§5.3.3, §5.3.8, §5.3.9, §5.5.4); imza XAdES-B-B, zarflanmış, Exclusive C14N, KeyInfo'da yalnız imzacı sertifikası (§5.7.1, Ek B); NextUpdate en çok 6 ay sonrası (§5.3.15); geçmiş hiç silinmez (HistoricalInformationPeriod 65535, §5.3.12); yayın adresinin yanında .sha2 özet dosyası (§6.1). TS 119 602 (LoTE) aynı veri modelini JSON'da taşır; Tamga ikisini de aynı kaynaktan üretir.
• Eski tablo. SPEC-ID-0002 §8.1'deki 119 612 eşlemesi (belge veren → CA/QC, granted) bugünkü kararlarla uyuşmaz: granted ve …/QC AB anlamında nitelikli hizmet iddiasıdır; Tamga'nın belge verenleri nitelikli değildir (ADR-0022).

Karar

K1 — Aynı imzalı kaynaktan, aynı sürümle XML görünümü

• Liste yayıncısı her ülke slotu için imzaladığı tl-<cc> nesnesinden ve LOTL'dan bir TS 119 612 XML görünümü üretir: tl-<cc>.xml, yanında tl-<cc>.sha2 (ikili dosyanın SHA-256 özeti) ve arşiv kopyası archive/tl-<cc>.vNNNN.xml.
• TSLSequenceNumber = Tamga listesinin version'ı; ListIssueDateTime = issued_at; NextUpdate = en geç next_update, en çok 6 ay. XML ayrı bir liste değil, aynı yayının ikinci biçimidir; ayrı sayaç tutulmaz (bkz. açık konular).
• Yetkili kaynak Tamga JSON listesidir (BT4). XML ile JSON çelişirse JSON geçerlidir; XML'de JSON'da olmayan kayıt bulunamaz.

K2 — URI profili: iddia taşımayan Tamga kökü

• Liste türü https://trust.tamga.network/tl/TSLType/<CC>list, durum belirleme …/StatusDetn/<CC>determination, kurallar https://arf.tamga.network/trust-framework + …/schemerules/<CC>, hizmet durumu …/Svcstatus/{active, suspended, revoked, retired, rollingover, deprecated} (Tamga durum kümesiyle birebir). URI adları ve kökü proje yönetimince onaylandı (2026-10-29); anlamları docs.tamga.network/tr/concepts/etsi-trusted-list sayfasında tanımlıdır ve trust.tamga.network/tl/ altındaki her URI o sayfaya yönlenir (§5.3.7, §5.5.4).
• AB'de "üye devletçe bildirilmiş" ya da "nitelikli" anlamı taşıyan ETSI URI'leri (EUgeneric, EUappropriate, granted, recognisedatnationallevel, …/QC) kullanılmaz. Bu URI'leri tanımayan bir okuyucu hizmeti etkin saymaz (güvenli taraf).
• Hizmet türü, işlevi birebir anlatan bir ETSI türü varsa ETSI'nindir: ulusal kök CA → Svctype/CA/PKC, nitelikli olmayan belge veren → Svctype/EAA, cüzdan çözümü → TS 119 602 SvcType/WalletSolution/Issuance (LoTE ile aynı). ETSI karşılığı iddia taşıyacak ya da hiç olmayan türler Tamga kökündendir: PuB-EAA karşılığı → …/Svctype/EAA/Pub-EAA, Tamga'da akredite (QEAA karşılığı) → …/Svctype/EAA/Q, belge verenin iptal listesi imzası → …/Svctype/EAA/StatusList.
• Bir devlet slotu devraldığında URI kümesi slot başına değiştirilebilir (ör. ETSI TSLType/<CC>list); kayıtlar, kimlikler ve sürüm zinciri değişmez (ADR-0009, D-GOV-5).

K3 — Kapsam: güven hizmeti sağlayıcıları

• Listeye girenler: işletmecinin ulusal kök CA'sı; belge verenler (verme hizmeti + iptal listesi imza hizmeti); cüzdan sağlayıcılar (LOTL'dan, ağ cüzdan işletmez — ADR-0042). Etkin olmayan kayıtlar silinmez: Tamga durum URI'siyle ve geçmişiyle kalır (TL2, §5.5.10; geçmişte sertifika değil SKI).
• Girmeyenler: RESERVED / PROVISIONAL kayıtlar; doğrulayıcılar (güven hizmeti sağlayıcısı değildir — kayıtları JSON listesinde ve kayıt sertifikalarında, ADR-0026). Kişisel veri hiçbir zaman (D-TRUST-0, DP1).
• Hukuki uyarı her XML'de: "Tamga listesinin görünümüdür; 910/2014 kapsamında bildirilmiş liste değildir; listede nitelikli güven hizmeti yoktur."

K4 — İmza: XAdES-B-B ve ayrı XML imza sertifikası

• İmza TS 119 612 Ek B ve EN 319 132-1 XAdES-B-B: zarflanmış, URI="" + enveloped-signature + Exclusive C14N, SignedProperties (SigningTime, SigningCertificateV2, DataObjectFormat text/xml), KeyInfo'da yalnız imzacı sertifikası; ECDSA P-256 / SHA-256.
• İmzacı sertifikası §5.7.1 profiline uyar: konu C = slot ülke kodu, O = SchemeOperatorName; keyUsage yalnız digitalSignature (ve/veya nonRepudiation); basicConstraints CA=false; SKI; extendedKeyUsage id-tsl-kp-tslSigning (0.4.0.2231.3.0). Bugünkü liste imzacısı (tl-signer-1) basicConstraints ve EKU taşımadığından ayrı bir XML imza sertifikası (tl-xml-signer-1) kullanılır: ağın kök CA'sınca verilen yaprak, yalnız XML listesini imzalar; JSON listeleri tl-signer-1 imzalamaya devam eder. Sandbox'ta 2026-10-29'da verildi; gerçek ağda sertifika depo dışındaki üretim PKI'sında, proje yönetimi onayıyla verilir. Gerçek ağda profile uymayan imzacıyla XML yayınlanmaz; yayıncı durur.
• XML imzacısının parmak izi LOTL'da ilgili ülke slotunun ayrı XML imza anahtarları alanında (national_lists[].xml_signing_keys; 0.7.4 uygulama notu, aşağıda) yayımlanır ve sertifikası keys/'e konur (imzacıyı doğrulamanın Tamga yolu LOTL'dur). JSON listelerinin imzacıları national_lists[].signing_keys'te kalır.

K5 — Yayın: varsayılan kapalı, sandbox önce

• Üretim bayrağı TAMGA_TL119612 varsayılan kapalıdır. Açılış sırası: sandbox (trust.sandbox.tamga.network/tl-tr.xml), bağımsız doğrulama (AB DSS doğrulayıcısı, ETSI XSD), sonra gerçek ağ (trust.tamga.network/tl-<cc>.xml) — her adım proje yönetimi onayıyla. Sandbox 2026-10-29'da açıldı.
• Sunucu .xml'i application/vnd.etsi.tsl+xml, .sha2'yi text/plain olarak ve en çok 4 saatlik önbellekle sunar (§6.1, §6.2).
• Gerçek ağda eksik yayın verisi (işletmeci posta adresi, kurum ve cüzdan sağlayıcı adresleri — ADR-0024) yayını durdurur; sandbox'ta uyarıdır. Sandbox kayıtları "Sandbox (TEST)" işaretli yer tutucu adres taşır; gerçek ağda yer tutucu kabul edilmez.
• Bayrak açılınca bile 119 612 XML'i yalnız etkin ülke slotları için üretilir (bugün TR); rezerve slotlar (AZ, KZ, KG, UZ, …) için üretim, o slotun ilk listesiyle aynı anda başlar.

Değerlendirilen seçenekler

Seçenek	Sonuç	Neden
(a) Her ülke slotu için aynı imzalı kaynaktan paralel XML	önerilen (kod)	Tek kaynak, tek sürüm zinciri; devlet slotu devraldığında araç hazır; LoTE ile aynı ilke
(b) Yalnız Türkiye slotu, şimdi	önerilen (yayın)	Bugün etkin tek slot TR; (a)'nın kodu ile (b)'nin yayını aynı şey — rezerve slotlar boş
(c) Ertelemeyi sürdür (ADR-0036 eki)	ret	Üçüncü ülke yolu ve AB araçları 119 612 istiyor; araç yokken devlete destek sözü boş kalır; iş küçük (yazıldı)
XML'i elle ya da ayrı kayıt defterinden üretmek	ret	İki kaynak birbirinden kayar; JSON ile çelişki riski (BT4)
ETSI granted / recognisedatnationallevel / EUgeneric kullanmak	ret	Nitelikli ya da AB'ce bildirilmiş olma iddiası; Tamga devlet değil, hizmetler nitelikli değil
Doğrulayıcıları da TSP olarak listelemek	ret	Güven hizmeti sağlayıcısı değiller; AB'de de güvenen taraf kaydı listede değil kayıt kurumunda
Mevcut liste imzacısıyla imzalamak	ret (gerçek ağda)	§5.7.1 profiline uymuyor (basicConstraints, EKU); sandbox ve testte uyarıyla kabul
XML için ayrı sıra numarası (1'den)	ret (bugün)	§5.3.2 "ilk yayın 1" der, ama ayrı sayaç JSON ile XML'i eşlemeyi zorlaştırır; açık konu

Değişmezler

Kod	Kural
TX1	TS 119 612 XML, yalnız imzalanmış Tamga ülke listesinden ve LOTL'dan, aynı sürümle (TSLSequenceNumber = version) üretilir; XML'de JSON listesinde olmayan kayıt bulunamaz; çelişkide JSON geçerlidir.
TX2	XML'de AB anlamında bildirilmiş ya da nitelikli olma iddiası taşıyan ETSI URI'si (EUgeneric, EUappropriate, granted, recognisedatnationallevel, …/QC) kullanılmaz; liste türü, durum ve kural URI'leri slot işletmecisinin köküdür.
TX3	İmza XAdES-B-B, zarflanmış, Exclusive C14N; KeyInfo'da yalnız imzacı sertifikası; imzacı sertifikası TS 119 612 §5.7.1 profiline uyar. Gerçek ağda profile uymayan imzacıyla ya da eksik yayın verisiyle XML yayınlanmaz.
TX4	Kayıt silinmez: etkin olmayan hizmet durumuyla ve geçmişiyle listede kalır; RESERVED / PROVISIONAL kayıt, doğrulayıcı ve kişisel veri XML'e girmez.
TX5	Üretim bayrakla açılır (varsayılan kapalı); gerçek ağda açılış proje yönetimi onayıyla, sandbox ve bağımsız doğrulamadan sonra.

Sonuçlar

Hazırlandı (2026-10-29, varsayılan kapalı; yayın yok):

• apps/trust-publisher/src/tl119612.ts: model, XML yazımı, XAdES-B-B imzası, §5.7.1 imzacı denetimi; build bayrakla (TAMGA_TL119612=1, imzacı TAMGA_TL119612_SIGNER) tl-<cc>.xml, .sha2, arşiv kopyası yazar.
• @tamga-network/trust: XML kanonikleştirmesi ve ayrıştırıcısı dışa açıldı (canonicalizeXml, parseXml; npm'de 0.7.4, 2026-10-29) — imza ve doğrulama aynı kanonikleştirmeyi kullanır.
• apps/trust-publisher/etsi/19612/: ETSI'nin resmî XSD'leri (TS 119 612 V2.4.1 Ek C) ve içe aktardıkları W3C/ETSI şemaları; testler her üretilen listeyi bunlara karşı denetler.
• Testler: şema (libxml2), imza (paketin doğrulayıcısı ve ondan bağımsız bir XML imza kütüphanesi), XAdES nitelikleri, kurcalama, bayrak, imzacı profili; sandbox örneği test/fixtures/tl119612/. Örnek, AB'nin DSS doğrulayıcısında "XAdES-BASELINE-B, imza ve başvurular sağlam" sonucunu verdi (imzacı AB'de güven çapası olmadığından sonuç INDETERMINATE — beklenen).

Kabulle (2026-10-29):

• SPEC-ID-0002 §8.1 tablosu bu profile göre yeniden yazıldı (eski CA/QC + granted eşlemesi kalktı); SPEC-TRUST-0001 yayın bölümüne XML görünümü; ADR-0036 ekine "kaldırıldı — ADR-0066" notu.
• Sandbox'ta açıldı: tl-xml-signer-1 (sandbox kökünce, §5.7.1 profili), sandbox kayıtlarında "TEST" işaretli yer tutucu adresler, trust.sandbox.tamga.network/tl-tr.xml + .sha2, URI açıklama sayfası (docs.tamga.network/tr/concepts/etsi-trusted-list, tr/en/az). Canlı liste ETSI XSD'sine ve AB DSS doğrulayıcısına karşı doğrulandı.
• Gerçek ağ için kalanlar: üretim XML imza sertifikası (gerçek ağ PKI'sı, depo dışında; komut ops/README.md) ve LOTL'da parmak izi; işletmeci posta adresi; kurum ve cüzdan sağlayıcı adres verisi; sonra bayrak (proje yönetimi onayıyla).
• Uygulama notu (0.7.4, 2026-10-29): XML imzacısı LOTL'da slotun yeni xml_signing_keys alanına taşındı (ad proje yönetimi onayıyla; ilk sürümde signing_keys'teydi). JSON yükleyicisi ülke listesini yalnız signing_keys ile doğrular; ek savunma olarak tslSigning EKU'lu imzacıyla imzalı JSON listesi yine reddedilir. Yayıncı tslSigning EKU'lu sertifikayı signing_keys'e koymaz, XML'i yazmadan önce imzacının slotun xml_signing_keys'inde etkin olduğunu denetler (gerçek ağda yayını durdurur, sandbox'ta uyarı). XML okuyucuları imzacıyı xml_signing_keys'te arar. Karar değişmedi; TX3'ün imzacı kapsamı daraldı.
• Okuyucu tarafı (ayrı iş): @tamga-network/trust 119 612 okuyucusu bugün yalnız ETSI etkin durumlarını tanır; Tamga kökündeki durumları tanıması, LOTL'da sabitlenmiş bir Tamga XML listesi okunacağı zaman ayrı kararla.

Açık konular: (1) URI adları onaylandı; XML imza sertifikasının adı (tl-xml-signer-1, konu adı "Tamga Sandbox Trusted List Signer (TEST)" / gerçek ağda "Tamga Network Trusted List Signer 1") teyit bekliyor; (2) TSLSequenceNumber'ın JSON sürümünü mü izleyeceği, ayrı sayaçla 1'den mi başlayacağı; (3) bir devlet slotu TC AdES LOTL'a başvurduğunda o listede AB LOTL'una işaretçi ve Komisyon'un üçüncü ülke eşleme ("MRA") öğesi — yayıncı işaretçiyi destekler, içerik devletin işidir; (4) ETSI TR 103 684 öz-değerlendirmesinin ağın kural kitabıyla eşlenmesi (ayrı araştırma).

Durum

Accepted — 2026-10-29. Proje yönetimi onayıyla. DECISIONS: D-TRUST-6. Sandbox'ta açık; gerçek ağda posta adresleri ve üretim XML imza sertifikası tamamlanınca proje yönetimi onayıyla açılır.