Qısaca

Avropada etibarlı siyahılar illərdir bir XML formatında (ETSI TS 119 612) dərc olunur; AB-nin imza yoxlama alətləri bu formatı oxuyur. AB üzvü olmayan ölkənin siyahısının Avropada tanınmasının bugünkü aralıq yolu da bu formatdan keçir. Tamga-nın siyahıları bu gün bu formatda dərc olunmur. Bu qərar eyni siyahını ikinci formatda da, eyni imzalı mənbədən və eyni ardıcıllıq nömrəsi ilə dərc etməyi gətirir. Əvvəlcə sınaq şəbəkəsində (sandbox) açıldı; real şəbəkədə açılması poçt ünvanlarının tamamlanmasına bağlıdır.

Kontekst

• Bu gün. Ölkə siyahısı (tl-<cc>.jws) və LOTL Tamga JSON + JWS formatındadır (SPEC-TRUST-0001); pul kisəsi, yoxlayan tərəf və sənəd verən üçün ETSI TS 119 602 LoTE JSON görünüşü də var (SPEC-ID-0002 §8.1.1). Tamga 119 612 XML siyahılarını oxuyur (xarici siyahılar, ADR-0036 K1), lakin öz siyahısını XML kimi dərc etmir: ADR-0036 əlavəsi (2026-10-13) bunu təxirə salmış, tətikləyici kimi "AB-dən ilk tərəfin istəməsi"ni qoymuşdu.
• Üçüncü ölkə yolu. eIDAS md. 14 üçüncü ölkə etibarlı xidmətlərinin tanınmasını sazişə və ya icra aktına bağlayır; prosedur hələ müəyyən edilməyib, heç bir ölkə tam tanınma almayıb. Komissiya bunun yerinə aralıq yol açdı: "Pilot for the International Compatibility of Trust Services" və üçüncü ölkə etibarlı siyahılarının siyahısı (TC AdES LOTL). Bu siyahıya daxil olan ölkənin xidmət təminatçılarının sertifikatları ilə yaradılan imza və möhürlər AB dövlət xidmətlərində təkmil imza kimi yoxlanıla bilər (hüquqi ekvivalentlik deyil). Ön şərtlər: ETSI TS 119 612 formatında milli etibarlı siyahı, dörd sütunlu özünüqiymətləndirmə (ETSI TR 103 684) və Komissiya ilə pilot. Siyahıya daxil olan ilk ölkə Ukraynadır. Dünya Bankının Qərbi Balkanlar rəqəmsal şəxsiyyət hesabatları (2026) namizəd ölkələr üçün eyni aralıq addımı tövsiyə edir.
• Nə deməkdir, nə demək deyil. TC AdES LOTL dövlətin nəzarət etdiyi imza və möhür sertifikatı təminatçılarını əhatə edir. Tamga-nın öz siyahısındakı qurumlar (ixtisaslı olmayan sənəd verənlər, pul kisəsi təminatçıları) bu siyahının mövzusu deyil və Tamga dövlət deyil: Tamga-nın XML siyahısı TC AdES LOTL-a daxil olmur. Fayda iki tərəflidir: (1) türk dünyası dövləti öz milli siyahısını dərc etmək istədikdə şəbəkə hazır, sınaqdan keçmiş alət və şablon təqdim edir (ADR-0035); (2) ARF-in iki formatı da dəstəkləmə gözləntisi (ISSU_10b, OIA_15b) və İcra Aktı (AB) 2026/1731-dəki etsi_tl növü üçün Tamga-nın öz siyahısı da XML kimi oxuna bilir.
• Standart. ETSI TS 119 612 V2.4.1 (2025-08): AB-dən kənar operatorlar siyahı növü, status müəyyənetmə yanaşması, qaydalar və xidmət statusu üçün "məqsədə görə müəyyən edilmiş" öz URI-lərini istifadə edə bilər (§5.3.3, §5.3.8, §5.3.9, §5.5.4); imza XAdES-B-B, zərflənmiş, Exclusive C14N, KeyInfo-da yalnız imzalayanın sertifikatı (§5.7.1, Əlavə B); NextUpdate ən çox 6 ay sonra (§5.3.15); tarixçə heç vaxt silinmir (§5.3.12); dərc ünvanının yanında .sha2 həzm faylı (§6.1).
• Köhnə cədvəl. SPEC-ID-0002 §8.1-dəki 119 612 uyğunlaşdırması (sənəd verən → CA/QC, granted) bugünkü qərarlarla uyğun gəlmir: granted və …/QC AB mənasında ixtisaslı xidmət iddiasıdır; Tamga-nın sənəd verənləri ixtisaslı deyil (ADR-0022).

Qərar

K1 — Eyni imzalı mənbədən, eyni versiya ilə XML görünüşü

• Siyahı dərc edən hər ölkə slotu üçün imzaladığı tl-<cc> obyektindən və LOTL-dan TS 119 612 XML görünüşü yaradır: tl-<cc>.xml, yanında tl-<cc>.sha2 və arxiv nüsxəsi archive/tl-<cc>.vNNNN.xml.
• TSLSequenceNumber = Tamga siyahısının version-u; ListIssueDateTime = issued_at; NextUpdate = ən gec next_update, ən çox 6 ay. XML ayrıca siyahı deyil, eyni dərcin ikinci formatıdır.
• Səlahiyyətli mənbə Tamga JSON siyahısıdır (BT4). Ziddiyyət olarsa JSON keçərlidir.

K2 — URI profili: iddia daşımayan Tamga kökü

• Siyahı növü https://trust.tamga.network/tl/TSLType/<CC>list, status müəyyənetmə …/StatusDetn/<CC>determination, qaydalar https://arf.tamga.network/trust-framework + …/schemerules/<CC>, xidmət statusu …/Svcstatus/{active, suspended, revoked, retired, rollingover, deprecated}. URI adları və kökü layihə rəhbərliyi tərəfindən təsdiqləndi (2026-10-29); mənaları docs.tamga.network/az/concepts/etsi-trusted-list səhifəsində müəyyən edilir və trust.tamga.network/tl/ altındakı hər URI həmin səhifəyə yönləndirilir.
• AB-də "üzv dövlət tərəfindən bildirilmiş" və ya "ixtisaslı" mənası daşıyan ETSI URI-ləri (EUgeneric, EUappropriate, granted, recognisedatnationallevel, …/QC) istifadə olunmur.
• Xidmət növü funksiyanı birbaşa ifadə edən ETSI növü varsa ETSI-nindir (Svctype/CA/PKC, Svctype/EAA, TS 119 602 SvcType/WalletSolution/Issuance); iddia daşıyacaq və ya qarşılığı olmayan növlər Tamga kökündəndir (…/Svctype/EAA/Pub-EAA, …/Svctype/EAA/Q, …/Svctype/EAA/StatusList).
• Dövlət slotu təhvil aldıqda URI çoxluğu slot üzrə dəyişdirilə bilər; qeydlər, identifikatorlar və versiya zənciri dəyişmir.

K3 — Əhatə: etibarlı xidmət təminatçıları

• Siyahıya daxil olanlar: operatorun milli kök CA-sı; sənəd verənlər (vermə xidməti + status siyahısı imza xidməti); pul kisəsi təminatçıları (LOTL-dan, ADR-0042). Aktiv olmayan qeydlər silinmir, statusu və tarixçəsi ilə qalır.
• Daxil olmayanlar: RESERVED / PROVISIONAL qeydlər; yoxlayan tərəflər (etibarlı xidmət təminatçısı deyillər, ADR-0026); heç vaxt şəxsi məlumat.

K4 — İmza: XAdES-B-B və ayrıca XML imza sertifikatı

• İmza TS 119 612 Əlavə B və EN 319 132-1 XAdES-B-B; ECDSA P-256 / SHA-256.
• İmzalayanın sertifikatı §5.7.1 profilinə uyğundur (C/O, keyUsage, basicConstraints CA=false, SKI, EKU id-tsl-kp-tslSigning). Bugünkü siyahı imzalayanı bu profilə uyğun gəlmədiyi üçün ayrıca XML imza sertifikatı (tl-xml-signer-1) istifadə olunur: şəbəkənin kök CA-sı tərəfindən verilən, yalnız XML siyahısını imzalayan yarpaq sertifikat; JSON siyahılarını tl-signer-1 imzalamağa davam edir. Sandbox-da 2026-10-29-da verildi; real şəbəkədə depodan kənar istehsal PKI-sında, layihə rəhbərliyinin təsdiqi ilə verilir. Real şəbəkədə profilə uyğun olmayan imzalayanla XML dərc olunmur.
• XML imzalayanının barmaq izi LOTL-da müvafiq ölkə slotunun ayrı XML imza açarları sahəsində (national_lists[].xml_signing_keys; 0.7.4 tətbiq qeydi, aşağıda) dərc olunur, sertifikatı keys/-ə qoyulur. JSON siyahılarının imzalayanları national_lists[].signing_keys-də qalır.

K5 — Dərc: defolt bağlı, əvvəlcə sandbox

• TAMGA_TL119612 bayrağı defolt bağlıdır. Açılış ardıcıllığı: sandbox, müstəqil yoxlama (AB DSS, ETSI XSD), sonra real şəbəkə — hər addım layihə rəhbərliyinin təsdiqi ilə. Sandbox 2026-10-29-da açıldı.
• Server .xml-i application/vnd.etsi.tsl+xml, .sha2-ni text/plain kimi, ən çox 4 saatlıq keşlə təqdim edir (§6.1, §6.2).
• Real şəbəkədə çatışmayan dərc məlumatı (operatorun poçt ünvanı, qurum və pul kisəsi təminatçısı ünvanları — ADR-0024) dərci dayandırır; sandbox-da xəbərdarlıqdır. Sandbox qeydləri "Sandbox (TEST)" işarəli yer tutucu ünvan daşıyır; real şəbəkədə yer tutucu qəbul edilmir.

Nəzərdən keçirilən variantlar

Variant	Nəticə	Səbəb
(a) Hər ölkə slotu üçün eyni imzalı mənbədən paralel XML	təklif (kod)	Bir mənbə, bir versiya zənciri
(b) Yalnız Türkiyə slotu, indi	təklif (dərc)	Bu gün yeganə aktiv slot TR-dir
(c) Təxirə salmağa davam etmək	rədd	Üçüncü ölkə yolu və AB alətləri 119 612 tələb edir; iş kiçikdir (yazılıb)
ETSI granted / EUgeneric istifadə etmək	rədd	İxtisaslı və ya AB tərəfindən bildirilmiş olma iddiası
Yoxlayan tərəfləri də TSP kimi siyahıya salmaq	rədd	Etibarlı xidmət təminatçısı deyillər
Mövcud siyahı imzalayanı ilə imzalamaq	rədd (real şəbəkədə)	§5.7.1 profilinə uyğun deyil

Dəyişməzlər

Kod	Qayda
TX1	TS 119 612 XML yalnız imzalanmış Tamga ölkə siyahısından və LOTL-dan, eyni versiya ilə yaradılır; JSON-da olmayan qeyd XML-də ola bilməz; ziddiyyətdə JSON keçərlidir.
TX2	XML-də AB mənasında bildirilmiş və ya ixtisaslı olma iddiası daşıyan ETSI URI-si istifadə olunmur; siyahı növü, status və qayda URI-ləri slot operatorunun köküdür.
TX3	İmza XAdES-B-B, zərflənmiş, Exclusive C14N; KeyInfo-da yalnız imzalayanın sertifikatı; sertifikat §5.7.1 profilinə uyğundur. Real şəbəkədə uyğun olmayan imzalayanla və ya çatışmayan dərc məlumatı ilə XML dərc olunmur.
TX4	Qeydlər silinmir; RESERVED / PROVISIONAL qeydlər, yoxlayan tərəflər və şəxsi məlumat XML-ə daxil olmur.
TX5	Yaradılma bayraqla açılır (defolt bağlı); real şəbəkədə layihə rəhbərliyinin təsdiqi ilə, sandbox və müstəqil yoxlamadan sonra.

Nəticələr

Hazırlanıb (2026-10-29, defolt bağlı; dərc yoxdur): apps/trust-publisher/src/tl119612.ts; @tamga-network/trust-da canonicalizeXml, parseXml (npm-də 0.7.4, 2026-10-29); apps/trust-publisher/etsi/19612/ rəsmi XSD-lər; testlər (sxem, iki müstəqil imza yoxlayıcısı, XAdES xassələri, bayraq, imzalayan profili) və sandbox nümunəsi. Nümunə AB DSS yoxlayıcısında "XAdES-BASELINE-B, imza və istinadlar bütöv" nəticəsini verdi (imzalayan AB-də etibar lövbəri olmadığından nəticə INDETERMINATE — gözlənilən).

Qəbulla (2026-10-29): SPEC-ID-0002 §8.1 cədvəli yenidən yazıldı (köhnə CA/QC + granted uyğunlaşdırması çıxarıldı); SPEC-TRUST-0001-ə XML görünüşü; ADR-0036 əlavəsinə qeyd. Sandbox-da açıldı: tl-xml-signer-1 (sandbox kökü ilə, §5.7.1 profili), "TEST" işarəli yer tutucu ünvanlar, trust.sandbox.tamga.network/tl-tr.xml + .sha2, URI izah səhifəsi (tr/en/az); canlı siyahı ETSI XSD-yə və AB DSS yoxlayıcısına qarşı yoxlanıldı. Real şəbəkə üçün qalanlar: istehsal XML imza sertifikatı (depodan kənar; əmr ops/README.md) və LOTL-da barmaq izi; operatorun poçt ünvanı; qurum və pul kisəsi təminatçısı ünvanları; sonra bayraq.

Tətbiq qeydi (0.7.4, 2026-10-29): XML imzalayanı LOTL-da slotun yeni xml_signing_keys sahəsinə köçürüldü (ad layihə rəhbərliyinin təsdiqi ilə; ilk buraxılışda signing_keys-də idi). JSON yükləyicisi ölkə siyahısını yalnız signing_keys ilə yoxlayır; əlavə müdafiə olaraq tslSigning EKU-lu imzalayanla imzalanmış JSON siyahısı yenə rədd edilir. Dərc edən tslSigning EKU-lu sertifikatı signing_keys-ə qoymur, XML-i yazmazdan əvvəl imzalayanın slotun xml_signing_keys-ində aktiv olduğunu yoxlayır (real şəbəkədə dərci dayandırır, sandbox-da xəbərdarlıq). XML oxuyucuları imzalayanı xml_signing_keys-də axtarır. Qərar dəyişmədi; TX3-ün imzalayan əhatəsi daraldı.

Açıq məsələlər: URI adları təsdiqləndi, sertifikat adı (tl-xml-signer-1) təsdiq gözləyir; TSLSequenceNumber-ın JSON versiyasını izləməsi; dövlət slotu TC AdES LOTL-a müraciət etdikdə AB LOTL-a göstərici və "MRA" elementi; ETSI TR 103 684 özünüqiymətləndirməsinin qaydalar kitabı ilə uyğunlaşdırılması.

Status

Accepted — 2026-10-29 (layihə rəhbərliyinin təsdiqi). DECISIONS: D-TRUST-6. Sandbox-da açıqdır; real şəbəkədə poçt ünvanları və istehsal XML imza sertifikatı hazır olduqda layihə rəhbərliyinin təsdiqi ilə açılır.