Qısaca
Hər dövlət öz rəqəmsal sənəd növlərini (milli sxemlərini) özü müəyyən edir: məsələn, bir dövlətin ekvivalentlik sənədi. Qurumun hansı növ rəqəmsal sənəd verə biləcəyini də qurumun öz dövləti müəyyən edir. Bugünkü kontraktda bu iki qayda bir-birinə bağlı deyil: dövlət öz qurumuna başqa dövlətin milli sənəd növünü vermək səlahiyyətini yaza bilir və yoxlayan tərəflər bu sənədi etibarlı sayır. Bu qərar araya sxem sahibi dövlətin razılığını qoyur: razılıq yoxdursa, səlahiyyət yazıla bilməz.
Kontekst
- ADR-0007: sxemlərin iki qatı var. Şəbəkə sxemləri Governance səsverməsi ilə qeydiyyata alınır və bütün üzvlərə açıqdır. Milli sxemlər bir dövlətə aiddir; onların
vctdəyəri həmin dövlətin ad sahəsindədir (urn:tamga:<cc>:…, ADR-0054 NS1). - Qurum–sxem səlahiyyətini qurumu qeydiyyata alan dövlət verir (
IssuerRegistry.setSchemaAuthorization). Yoxlamanın C2 addımı bu səlahiyyətə baxır. - Bugünkü davranış (kontrakt auditi 2026-11-11). Səlahiyyət funksiyası iki şeyi yoxlayır: çağıran qurumun dövlətinin nümayəndəsidirmi (
onlyOwnerState); səlahiyyət verilərkən sxemSchemaRegistry-də qeydiyyatdadırmı (UnknownSchema). Sxemin qatına və sahibi olan dövlətə baxmır. Nəticə: A dövləti öz qurumuna B dövlətinin milli sxemi üçün B-nin xəbəri olmadan səlahiyyət verə bilər; C2 bu səlahiyyəti qəbul edir. B-nin əlindəki yeganə vasitə A-nı və ya həmin qurumu tanımamaqdır (SPEC-BC-0001§5): bu yalnız B-nin öz yoxlayan tərəflərini qoruyur, B-nin sxeminə etibar edən üçüncü dövlətləri qorumur. - İmzalı siyahı mərhələsində tək milli siyahı və tək operator var; problem ikinci dövlət qoşulanda real olur. Məsələ
SPEC-BC-0001§14 bənd 9-da qərar gözləyirdi. - Suverenlik prinsipi (ADR-0002): dövlətin qeydini yalnız həmin dövlət dəyişir. Milli sxem həmin dövlətin qeydidir; sxemdən kimlərin istifadə edəcəyi də onun qərarıdır.
Qərar
- K1 — Qayda. Dövlət öz qurumuna başqa dövlətin milli sxemi üçün yalnız sxem sahibi dövlətin razılığı ilə səlahiyyət verə bilər. Razılıq yoxdursa, səlahiyyət yazısı rədd edilir.
- K2 — Şəbəkə sxemləri əhatədən kənardır. Governance-ın qeydiyyata aldığı şəbəkə sxemləri üçün səlahiyyət bugünkü kimi yalnız qurumun dövlətinin qərarıdır; dövlətin öz milli sxemi üçün səlahiyyət də belədir.
- K3 — Razılıq sxem üzrə açıq qeyddir. Razılıq qeydi
(sxem sahibi dövlət, sxem, səlahiyyət alan dövlət)üçlüyü üçün vaxt pəncərəsidir; onu yalnız sxem sahibi dövlətin nümayəndəsi yazır və geri götürür. Qurum üzrə deyil, dövlət üzrədir: hansı qurumuna səlahiyyət veriləcəyi səlahiyyət alan dövlətin daxili işidir. - K4 — Qarşılıqlı tanınmaya bağlılıq. Razılıq qeydi qarşılıqlı tanınma kontraktında (
CrossRecognition) saxlanılır və yalnız sxem sahibi dövlət səlahiyyət alan dövləti tanıdığı halda (tanınma rejimiNONEolmadıqda) yazıla bilər. Tanınma götürülərsə, razılıq da işləmir; ayrıca geri götürmək lazım deyil. - K5 — Vaxt qaydası. Razılıq geri götürüləndə yeni səlahiyyət yazıla bilməz və həmin andan sonra verilən rəqəmsal sənədlər C2-də uğursuz olur. Razılıq pəncərəsi daxilində verilmiş rəqəmsal sənədlər etibarlı qalır: C2 rəqəmsal sənədin
iatanına görə həm səlahiyyət pəncərəsinə, həm də razılıq pəncərəsinə baxır (ADR-0073 K5 ilə eyni oxunuş). - K6 — Siyahı mərhələsi. Siyahı dərc edən eyni qaydanı tətbiq edir: bir milli siyahıdakı quruma başqa dövlətin ad sahəsindəki
vctüçün yalnız həmin dövlətin siyahısında və ya şəbəkə qeydlərində qarşılığı olan razılıq qeydi ilə səlahiyyət verilir. Bu gün tək milli siyahı olduğundan belə səlahiyyət yoxdur və yazılmır. - K7 — Tətbiq vaxtı. Kod bu qərarla dəyişmir. Kontrakt, siyahı dərc edən və ekvivalentlik testi ikinci dövlət qoşulmazdan əvvəl tətbiq olunur; o günə qədər tək operator bu cür səlahiyyət yazmır. Adlar və interfeyslər tətbiq zamanı təsdiqlənir.
Qiymətləndirilən seçimlər
| Seçim | Nə | Müsbət | Mənfi | Nəticə |
|---|---|---|---|---|
| (a) Sxem üzrə açıq razılıq qeydi | Sxem sahibi dövlət (sxem, səlahiyyət alan dövlət) üçün razılıq yazır; səlahiyyət yazısı və C2 bu qeydə baxır | Razılıq görünür, bir-bir geri götürülə bilir, vaxt pəncərəsi rəqəmsal sənəd tarixçəsini qoruyur; tanınmanın bugünkü mənası dəyişmir | Yeni qeyd növü və bir oxunuş daha (qeydiyyat kontraktından tanınma kontraktına) | qəbul |
| (b) Tanınma siyasətində sxem əhatəsi | Mövcud tanınma siyasətinə ("həmin dövlətin bu kateqoriyalarını tanıyıram") sxem siyahısı əlavə olunur; siyahıdakı milli sxem həmin dövlətə açılmış sayılır | Yeni qeyd növü yoxdur | Tanınma "kimin sənədini qəbul edirəm" sualıdır; "sxemimdən kim istifadə edə bilər" başqa sualdır. İkisi bir siyahıda birləşərsə, biri dəyişəndə o biri də dəyişir; sxem səviyyəsində tanınma onsuz da ayrıca açıq məsələdir və bu yolla dolayı şəkildə qərara bağlanmış olar | rədd |
| (c) Qadağa | Başqa dövlətin milli sxemi üçün səlahiyyət heç verilə bilməz | Ən sadə | Birgə tanınan milli növləri (məs. bir dövlətin imtahan sənədini verən xaricdəki mərkəzlər) qeyri-mümkün edir; hər biri üçün şəbəkə sxemi istəmək Governance-ı milli işlərə cəlb edir | rədd |
| (d) Sərbəst, tanınma ilə qorunma | Bugünkü vəziyyət | Kod dəyişmir | Sxem sahibi yalnız öz yoxlayan tərəflərini qoruyur; sxeminə etibar edən üçüncü dövlətləri qorumur | rədd |
Qarşılıqlı tanınmaya bağlılıq (K4) iki seçimi birləşdirmir: razılıq ayrı qeyddir (a), lakin tanımadığınız dövlətə sxeminizi aça bilməzsiniz. Beləliklə, tanınma geri götürüləndə unudulmuş razılıq açıq qalmır.
Dəyişməz qaydalar
| Kod | Qayda |
|---|---|
| FS1 | Dövlət öz qurumuna başqa dövlətin milli sxemi üçün yalnız sxem sahibi dövlətin həmin dövlət üçün yazdığı, qüvvədə olan razılıq qeydi ilə səlahiyyət verə bilər. Şəbəkə sxemləri və dövlətin öz milli sxemləri bu qaydadan kənardadır. |
| FS2 | Razılıq qeydini yalnız sxem sahibi dövlət yazır və geri götürür; qeyd sxem və səlahiyyət alan dövlət üzrədir, vaxt pəncərəsi daşıyır və yalnız sxem sahibi dövlət səlahiyyət alan dövləti tanıdığı halda qüvvədədir. |
| FS3 | Yoxlamada başqa dövlətin milli sxemi ilə verilmiş rəqəmsal sənəd, sənədin iat anında həm qurumun sxem səlahiyyəti, həm də sxem sahibinin razılığı qüvvədə idisə qəbul edilir; razılığın sonradan geri götürülməsi əvvəl verilmiş rəqəmsal sənədləri etibarsız etmir. |
Nəticələr
- Tətbiq gözləyir (ikinci dövlət qoşulmazdan əvvəl). Görüləcək işlər:
CrossRecognition-da razılıq qeydi və oxunuşu;IssuerRegistrysəlahiyyət yazısında vəisCredentialSchemaAcceptable-da razılıq yoxlaması (sxemin qatı və sahibiSchemaRegistry-dən oxunur); hadisələr və indeksləyici; siyahı formatı və dərc edənin yoxlaması; yenidən oynatma və ekvivalentlik testi; kod ölçüsü ehtiyatı. Yaddaş düzümünə yalnız əlavə edilir. - O günə qədər: kontrakt bu səlahiyyətin qarşısını almır (bugünkü davranış, yuxarıda). İşləyən zəncir yoxdur; siyahı mərhələsində tək operator belə səlahiyyət yazmır.
SPEC-BC-0001§3.4 və §14 bənd 9: "qərar verildi, tətbiq gözləyir".- Sxem səviyyəsində tanınma (
SPEC-BC-0001§14 bənd 2) bu qərarla bağlanmır; ayrıca məsələdir.
Status
Accepted — 2026-11-12. Layihə rəhbərliyinin təsdiqi ilə (2026-11-12). DECISIONS: D-BC-15. FS1–FS3 məcburidir; tətbiq ikinci dövlət qoşulmazdan əvvəl həyata keçirilir.