Qısaca

Zəncir işə salındıqda siyahıların bu günə qədərki bütün tarixçəsi kontraktlara bir dəfə köçürüləcək və zəncir hər sualda siyahı ilə eyni cavabı verdiyi sübut edilmədən işə düşməyəcək (ADR-0009 K7). Bugünkü kontraktlar bu köçürməni edə bilmir: keçmiş tarixi yaza bilmir, "ələ keçirilib, bu tarixdən sonrakını sayma" deyə bilmir, bir sxemin bir neçə versiyasını tanımır, sertifikatı yenilənəndə yoxlayan tərəfi başqası sayır və statusları siyahıdan fərqli sayır. Bu təklif kontraktlara bu imkanları əlavə edir və tarixçənin yalnız bir dəfə, nəzarət olunan bir pəncərədə yazılmasına icazə verir.

Kontekst

• ADR-0009 K7: keçid siyahı versiya arxivinin kontrakt çağırışlarında yenidən icrası və ekvivalentlik testidir; qeydə alınmış hər (issuer_id, schema_id, iat, list_id, version) sorğusunda TrustSource(list) və TrustSource(chain) eyni C1/C2/C3/D5 cavabını verməlidir; ACCEPTED/REJECTED fərqi keçidin tamamlanmadığı deməkdir (SPEC-TRUST-0001/TL10).
• ADR-0051 zənciri imzalanmış siyahıların proyeksiyası etdi və bu gün yalnız siyahı xülasələrini lövbərləyir; reyestr kontraktlarına yazı Faza 0 yenidən icrasına buraxıldı. Proyeksiyanın əhatə dairəsi ADR-0074-dədir.
• 2026-11-04-də kontraktlar, siyahı formatı və TrustSource müqayisə edildi. Yenidən icranı və ya ekvivalentliyi əngəlləyən fərqlər:

Fərq	Siyahı bu gün	Kontrakt bu gün	Nəticə
F1 Tarixlər	status_history[].since, valid_from, sxem icazəsi valid_from/valid_until, registered_at imzalanmış siyahıda	revokedAt, icazə pəncərəsi since/until, registeredAt = block.timestamp	Tarixçə yenidən icra günün tarixini alır; köhnə sənədlər C1/C2-də rədd edilir
F2 Sərt ləğv	REVOKED + invalidates_from: o andan sonra verilmiş sənədlər düşür	Yalnız yumşaq ləğv (revokedAt)	Ələ keçirilmiş qurumun sonrakı sənədləri zəncirdə qəbul edilir
F3 Sxem versiyaları	content_hash + content_hashes (ADR-0010 K4)	Tək contentHash, bir daha yazılmır (SC1)	Köhnə versiya ilə verilmiş sənədlər zəncirdə bütövlük yoxlamasından keçmir
F4 Yoxlayan tərəf	Daimi identifikator dns_name (ADR-0034 CI3/CI4); sertifikat yenilənir; dayandırmadan qayıdılır; əhatə = növ, element yolları, format, ad sahəsi, xidmət identifikatoru, etibarlılıq	rpId = keccak256(dövlət ‖ sertifikat xülasəsi), sertifikat dəyişmir, dayandırmadan qayıdış yoxdur, əhatə kobud bytes32	Sertifikatın yenilənməsi yeni yoxlayan tərəf yaradır; incə əhatə və artıq tələb yoxlaması zəncirdə mümkün deyil
F5 Statuslar	8 dəyər (ACTIVE, SUSPENDED, REVOKED, RETIRED, ROLLING_OVER, RESERVED, PROVISIONAL, DEPRECATED); C1/C2 sənədin iat anındakı statusa baxır; dəyişiklik since anından qüvvədədir	4–5 dəyərli enum-lar; C1 bugünkü statusa baxır (dayandırılmış qurumun bütün sənədləri rədd, təqaüdə çıxmış kökün sonrakı sənədləri qəbul); sərhədlər qapalı interval (iat <= revokedAt, iat <= until)	Eyni suala fərqli cavab; sərhəd anında bir saniyəlik fərq
F10 Kvotalar	—	Dövlət üzrə gündəlik yazı, siyahı üzrə gündə 48 dərc, qurum üzrə gündə 8 siyahı qeydiyyatı (ADR-0054/NS3)	Aylarla toplanmış tarixçə günlər, həftələr çəkir və ya heç bitmir

Sandbox-un hər gecə sıfırlanan lövbər jurnalı (F9) və siyahılarda olub zəncirdə heç bir qarşılığı olmayan qeydlər (F6–F8) ADR-0074-dədir.

• Layihə rəhbərliyinin istiqaməti (2026-11-04): zəncirin əhatə dairəsi "hər şey zəncirdə"; tarixçənin köçürülməsi üçün birdəfəlik miqrasiya rejimi, sərt ləğv, yalnız əlavə oluna bilən sxem versiya xülasələri və daimi yoxlayan tərəf identifikatoru təklif olunsun. Yenidən icra komandasının adı təsdiqləndi: trust:chain-replay.

Qərar

K1 — Birdəfəlik miqrasiya rejimi (F1, F10)

• Hər reyestr kontraktı (RootCARegistry, IssuerRegistry, SchemaRegistry, RelyingPartyRegistry, StatusListRegistry, CrossRecognition və ADR-0074-ün şəbəkə səviyyəli reyestri) üç mərhələli miqrasiya vəziyyəti daşıyır: başlamayıb → açıq → bağlı. Keçidlər yalnız irəli gedir; "bağlı"dan geri dönüş yoxdur və heç bir yeniləmə bu vəziyyəti sıfırlaya bilməz (ADR-0055 GE2: yeniləmə yalnız parametrsiz başlanğıc selektorunu çağırır).
• Rejimi Governance növü müəyyən təkliflə (2/3, ADR-0055) bir dəfə açır. Təklif yenidən icra planının xülasəsini (replayPlanHash = ictimai arxivdən deterministik yaradılan planın SHA-256-sı) daşıyır; hər kəs planı arxivdən yenidən yaradıb zəncirdəki hadisələrlə müqayisə edə bilər. Bağlanış da Governance təklifi ilə olur və K6-dakı ekvivalentlik hesabatına əsaslanır.
• Pəncərə ən çoxu 30 gündür (açılış anından sayılır). Governance yalnız rejim açıq olarkən və bu tavanı aşmadan uzada bilər. Müddət bitəndə rejim özü-özünə bağlanmış sayılır; bu bağlanış da qətidir.
• Rejim açıq olarkən tarix daşıyan yazılar tarixi açıq şəkildə alır (status dəyişikliyi anı, icazə pəncərəsi, etibarlılığın başlanğıcı, qeydiyyat anı, ləğv siyahısının dərc anı). Qaydalar: heç bir tarix block.timestamp-dən irəli ola bilməz; qeydin tarixçəsi zaman ardıcıllığı ilə yazılır (əvvəlkindən geri tarix rədd edilir); yazılmış tarixçə dəyişmir.
• Kim yazır: milli qeydlər yenə həmin dövlətin nümayəndə açarları ilə (suverenlik və SPEC-BC-0001/N1 dəyişmir); şəbəkə səviyyəli qeydlər (şəbəkə sxemləri, ADR-0074 K3) açılış təklifinin səlahiyyət verdiyi tək miqrasiya icraçısı ünvanı ilə (hər qeyd üçün ayrıca Governance səsverməsi lazım deyil) və yalnız rejim açıq olarkən.
• Yenidən icra istehsal arxivinin ilk arxivləşdirilmiş versiyasından başlayır.
• Rejim açıq olarkən ADR-0054/NS3 gündəlik kvotaları tətbiq edilmir (F10); rejim bağlananda kvotalar olduğu kimi qayıdır.
• Rejim açıq olmadıqda (başlamayıb və ya bağlı) bugünkü qayda qüvvədədir: tarixlər block.timestamp-dir. Yeganə istisna K2-dəki sərt ləğv tarixidir.
• Yenidən icra komandası trust:chain-replay (apps/trust-publisher): istehsal arxivini (archive/ siyahı versiyaları, lövbər jurnalı arxivləri və nəzarət nöqtələri) yoxlayır, deterministik planı və onun xülasəsini yaradır; defolt --dry-run yalnız planı çap edir. Yazı TAMGA_CHAIN_ENABLED açıq və miqrasiya rejimi açıq olarkən aparılır; komanda qaldığı yerdən davam edir (zəncirdə olanı keçir) və sonda K6 testini işə salır.

K2 — Sərt ləğv: invalidatesFrom (F2)

• Qurum qeydi invalidatesFrom daşıyır (0 = yoxdur). Ələ keçirilmə ləğvi bu tarixi yazır; şərt: validFrom ≤ invalidatesFrom ≤ revokedAt. Tarix keçmişdə ola bilər (ələ keçirilmə sonradan aşkarlanır); bu, miqrasiya rejimindən kənarda keçmiş tarix yazıla bilən yeganə sahədir və qurumun öz etibarlılıq intervalı ilə məhdudlaşır.
• C1: iat ≥ invalidatesFrom olan sənəd düşür (siyahıda invalidates_from ≤ iat → NO, TrustSource-un bugünkü qaydası).
• Bir dəfə yazılmış tarix silinmir; yalnız daha geriyə çəkilə bilər (ləğvin əhatəsi genişlənir, daralmır).
• Kök CA-nın ləğvi bu gün artıq bütün altını düşürür (CA2); dəyişmir.

K3 — Sxem versiya xülasələri yalnız əlavə oluna bilən massiv (F3)

• Sxem qeydi ilk contentHash-i saxlayır və yanında yalnız əlavə oluna bilən versiya xülasələri massivi daşıyır. Yeni versiya xülasəsini milli sxemdə həmin dövlət, şəbəkə sxemində Governance təklifi (miqrasiya rejimində miqrasiya icraçısı) əlavə edir. matchesContentHash massivdəki istənilən xülasə ilə uyğun gəlir; REVOKED sxemdə heç biri ilə uyğun gəlmir.
• Siyahı formatı SRI-dır (sha256-<base64>); zəncirdə eyni SHA-256 baytları bytes32 kimi yazılır.
• SPEC-BC-0001 SC1 daralır: "vctURI və yazılmış hər məzmun xülasəsi heç vaxt yenilənmir və ya silinmir; yeni versiya xülasəsi əlavə edilə bilər." Dərc edilmiş sxem metadata-sı yenə dəyişmir (D1); bu, ADR-0010 K4-ün zəncir qarşılığıdır.

K4 — Yoxlayan tərəfin identifikatoru, sertifikat, dayandırmadan qayıdış, incə əhatə (F4)

• İdentifikator: rpId = keccak256(utf8(dns_name)). Sertifikat yenilənəndə dəyişmir (ADR-0034 CI3/CI4). ABI-də domen adı mətni yoxdur; qeydiyyat qurumu xülasəni hesablayır, indeksləyici və K6 testi formulu yoxlayır. Kontrakt suverenlik üçün dövlət kodunu ayrıca saxlayır. İdentifikatorlar zəncir formulu ilə olduğundan siyahıdakı rp_id də eyni formula keçir; bugünkü daxili açıqlama siyasətləri (ADR-0046) inkişaf mərhələsi qaydası ilə yenidən yazılır (ADR-0029).
• Sertifikat: giriş sertifikatının barmaq izi yenilənə bilər; köhnə və yeni barmaq izi hadisə ilə yayılır, tarixçə qalır. Bir barmaq izi eyni anda yalnız bir yoxlayan tərəfə məxsusdur.
• Dayandırmadan qayıdış: SUSPENDED → ACTIVE qayıdışı əlavə olunur (qurum və kök CA-da olduğu kimi). REVOKED qətidir.
• İncə əhatə: hər istifadə bir əhatə qeydidir; sərbəst mətn xülasə ilə:

Siyahı sahəsi	Zəncirdə
scope_id	keccak256(scope_id)
service_id (yoxdursa scope_id)	keccak256(service_id)
vct	schemaId = keccak256(vct)
format	qapalı dəst, ardıcıllıqla: dc+sd-jwt, mso_mdoc, mso_mdoc_zk (yalnız sona əlavə edilir)
mdoc_namespace	keccak256(mdoc_namespace) və ya 0
claims[]	sıralanmış element yolu xülasələri massivi (keccak256(utf8(yol)))
valid_from, valid_until	tarix intervalı (miqrasiya rejimində açıq tarixlə)
purpose, purpose_localized, privacy_policy_uri	bir təfərrüat xülasəsi (əhatə qeydinin kanonik JSON-unun SHA-256-sı)

Oxu: "bu yoxlayan tərəf bu xidmətdə, bu növdə, bu formatda bu elementi indi tələb edə bilərmi". ABI sahə adları şəxsi məlumat yoxlamasının qadağan kökləri (claim, credential, holder…) ilə toqquşmayacaq şəkildə seçilir (məs. "element"/attribute). Kobud allowedScopes aradan qalxır; SPEC-BC-0001 §14 açıq məsələ 3 beləliklə bağlanır.

K5 — Status uyğunlaşdırması və iat anındakı status (F5)

• Kontrakt C1/C2/C3-ü sənədin iat anındakı statusa görə qiymətləndirir: qurum, kök CA və sxem statusu yalnız əlavə oluna bilən status pəncərələri kimi saxlanılır (sxem icazəsi tarixçəsi bu gün belədir). İntervallar yarımaçıqdır: dəyişiklik başlanğıc anından qüvvədədir, [başlanğıc, son). Beləliklə iat <= revokedAt və iat <= until sərhədləri siyahı ilə eyni olur (iat < …).
• Uyğunlaşdırma:

Siyahı statusu	Kök CA	Qurum	Sxem	Yoxlayan tərəf	Qeyd
ACTIVE	ACTIVE	ACTIVE	ACTIVE	ACTIVE
ROLLING_OVER	ACTIVE + varis hadisəsi	—	—	—	Siyahı C1-də aktiv sayır
SUSPENDED	SUSPENDED	SUSPENDED	—	SUSPENDED	Yalnız dayandırma müddətində verilən sənəd düşür; dayandırmadan əvvəlkilər etibarlıdır (siyahı qaydası)
RETIRED	RETIRED	REVOKED, yumşaq (revokedAt = since)	—	REVOKED	Əvvəlki sənədlər etibarlı qalır (GV1)
REVOKED	REVOKED	REVOKED; invalidates_from varsa K2	REVOKED	REVOKED
DEPRECATED	—	—	DEPRECATED	—	SC3
RESERVED, PROVISIONAL	qeyd yazılmır	qeyd yazılmır	qeyd yazılmır	qeyd yazılmır	Boş slot; slot statusu ADR-0074 K3-də

"—" həmin qeyd növündə siyahıda istifadə olunmayan dəyərdir; dərc edən bu dəyərlə dərc etmir, yenidən icra onu görsə dayanır.

• Kontrakt enum-larına dəyər əlavə edilmir; fərq lazım olan yerdə siyahı statusu hadisədə daşınır.

K6 — Ekvivalentlik testi və miqrasiyanın bağlanması

• trust:chain-replay sonda iki mənbəni eyni sorğu dəsti ilə müqayisə edir: conformance/vectors/trust + arxivdəki hər siyahı versiyası üçün qeydə alınmış hər (issuer_id, schema_id, iat, list_id, version); həmçinin sərhəd anları (since − 1, since, since + 1) və əhatə sorğuları. Oxu tərəfi ADR-0074 K5-dəki ChainTrustSource-dur.
• Qəbul: C1/C2/C3/D5 cavablarında ACCEPTED/REJECTED fərqi yoxdur. Fərq varsa miqrasiya bağlanmır; hesabat ictimai şəffaflıq hesabatına daxil olur.
• Bağlanışdan sonra zəncir yenə proyeksiyadır (ADR-0051 CH1); Faza 0-ın zənciri mənbə edib-etməyəcəyi ayrıca qərardır.

Əsaslandırma / alternativlər

Seçim	Nəticə	Səbəb
Kontraktlar həmişə açıq tarix qəbul etsin	rədd	Nümayəndə açarı ələ keçirilərsə tarixçə səssizcə yenidən yazılır; tarixə yalnız nəzarət olunan, birdəfəlik pəncərədə etibar edilə bilər
Tarixçəni yenidən icra etməmək; zəncir açıldığı gündən başlasın	rədd	Köhnə sənədlər zəncirdə rədd edilir; ADR-0009 K7 və TL10 ödənmir
Miqrasiya üçün ayrıca "tarixçə" kontraktı, sonra köçürmə	rədd	İki mənbə, iki oxu yolu; ekvivalentlik iki dəfə sübut olunur
Miqrasiyada kvotaları qaldırmaq yerinə artırmaq	rədd	Tarixçənin həcmi əvvəlcədən bilinmir; pəncərə birdəfəlik və Governance təsdiqlidir, kvota qorumasına ehtiyac yoxdur
Hər sxem versiyası üçün yeni schemaId	rədd	schema_id = keccak256(vct) formulu pozulur; əsas versiya vct-dədir, kiçik versiyalar xülasə massivində (ADR-0010)
rpId-ni sertifikata bağlı saxlayıb uyğunluq cədvəli aparmaq	rədd	Təxəllüs, nüsxə ayrımı və açıqlama siyasəti artıq dns_name-ə bağlıdır (ADR-0034 CI4); iki identifikator iki həqiqət deməkdir
Əhatədə element yollarını tək xülasə ilə saxlamaq	rədd	"Bu element tələb edilə bilərmi" sualı zəncirdə verilə bilməz; element üzrə xülasə artıq tələb yoxlamasını mümkün edir
Kontraktın C1-ini bugünkü statusa görə saxlamaq	rədd	Siyahıdan fərqli cavab; ADR-0009 K7 testi keçmir

Dəyişməz qaydalar

Kod	Qayda
CE1	Miqrasiya rejimi hər reyestr kontraktında Governance təklifi ilə bir dəfə açılır; pəncərə ən çoxu 30 gündür və müddət bitəndə özü bağlanır; bağlandıqdan sonra heç bir yolla (yeniləmə daxil) yenidən açıla bilməz. Rejim açıq olarkən keçmiş tarix yazıla bilər, lakin heç bir tarix blok vaxtından irəli ola bilməz, qeyd üzrə ardıcıllıq qorunur və gündəlik kvotalar tətbiq edilmir; rejim açıq olmadıqda tarixlər blok vaxtıdır (CE2 istisna).
CE2	Sərt ləğv tarixi (invalidatesFrom) qurumun etibarlılıq başlanğıcı ilə ləğv anı arasındadır; yazıldıqdan sonra silinmir, yalnız geriyə çəkilə bilər; iat bu tarixə bərabər və ya ondan sonra olan sənəd qəbul edilmir.
CE3	Sxemin vctURI-si və yazılmış hər məzmun xülasəsi dəyişdirilmir və silinmir; yeni versiya xülasəsi yalnız əlavə edilir.
CE4	Yoxlayan tərəfin zəncir və siyahı identifikatoru keccak256(dns_name)-dir; giriş sertifikatının yenilənməsi identifikatoru dəyişmir.
CE5	Kontrakt C1/C2/C3-ü sənədin iat anındakı statusa görə, yarımaçıq intervallarla qiymətləndirir (dayandırılmış qurumun dayandırmadan əvvəlki sənədləri etibarlıdır); siyahı statusları kontrakta uyğunlaşdırma cədvəli ilə yazılır.
CE6	Miqrasiya trust:chain-replay ekvivalentlik testində C1/C2/C3/D5 cavablarında ACCEPTED/REJECTED fərqi qalmayana qədər bağlanmır.

Açıq suallar üzrə qərarlar (2026-11-04)

1. Dayandırılmış qurumun köhnə sənədləri: siyahı qaydası. Dayandırmadan əvvəl verilmiş sənəd etibarlıdır; yalnız dayandırma müddətində verilən sənəd düşür (K5). SPEC-BC-0001 §3.3 buna uyğunlaşır.
2. Miqrasiyada şəbəkə səviyyəli yazılar: açılış təklifinin səlahiyyət verdiyi tək miqrasiya icraçısı yazır (K1).
3. Miqrasiya müddətinin tavanı: ən çoxu 30 gün; Governance yalnız rejim açıq olarkən və tavan daxilində uzadır; müddət bitəndə rejim özü-özünə bağlanmış sayılır (K1, CE1).
4. Siyahıdakı rp_id: keccak256(dns_name) olur (K4); bugünkü daxili açıqlama siyasətləri yenidən yazılır (ADR-0029).
5. Yenidən icranın başlanğıcı: istehsal arxivinin ilk arxivləşdirilmiş versiyası (K1).
6. Əhatə və element massivlərinin tavanları tətbiqdə başlanğıc dəyərlə qoyulur, sahə məlumatları ilə yenidən baxılır.

Nəticələr

• Kontraktlar (ADR-0074 ilə birlikdə): miqrasiya vəziyyəti və Governance təklifləri; qurum, kök CA və sxemdə status pəncərələri və yarımaçıq sərhədlər; invalidatesFrom; sxem versiya xülasələri; yoxlayan tərəfin identifikatoru, sertifikatın yenilənməsi, dayandırmadan qayıdış və əhatə qeydləri; privacy-abi testi yeni sahələri əhatə edir. Struct-lara sahə yalnız sona əlavə edilir (UUPS yaddaş düzülüşü).
• apps/trust-publisher: trust:chain-replay (plan, xülasə, quru sınaq, davam, ekvivalentlik testi); siyahı rp_id hesablaması (K4).
• Sənədlər: SPEC-BC-0001 §3.3, §4.4 SC1, §6, §12.2, §13, §14 və SPEC-TRUST-0001 §7 dəyişir; ADR-0051 K2-nin "mövcud səkkiz kontrakt dəyişmir" cümləsi bu ADR və ADR-0074 ilə dəyişmiş olur.
• İstehsal mühitində zəncir yenə söndürülmüşdür (ADR-0009 K4, ADR-0051 CH5); bu qərar yalnız keçidi mümkün edir.

Tətbiq qeydi (2026-11-04, kontrakt təhlükəsizlik turu)

Qərarın məzmunu dəyişməyib; layihə rəhbərliyinin təsdiqi ilə tətbiqdəki sərhədlər dəqiqləşdi:

• CE1 "heç bir yolla (yeniləmə daxil) yenidən açıla bilməz" kontraktlarda üç qatla qorunur: (1) miqrasiya pəncərəsi açıq ikən qeyd kontraktı yenilənə bilməz; (2) Governance hər yeniləmədə hədəfin miqrasiya vəziyyətini əvvəl və sonra müqayisə edir, fərq varsa yeniləmə geri alınır; (3) yeniləmə yoxlaması — depo yoxlaması (check-upgrade-safety) miqrasiya rejimi mənbəyinin sabitlənmiş xülasəsini, ad sahəsi slotunu və heç bir başqa mənbənin bu slota və ya xam yaddaş yazımına toxunmadığını yoxlayır. Yeniləmə anındakı müqayisə təkbaşına kifayət deyil: yeni implementasiya miqrasiya vəziyyətinə sonradan yazan funksiya daşıya bilər. Buna görə sərhəd yeniləmə yoxlamasına da əsaslanır.
• K1 tək miqrasiya icraçısı şəbəkə sxemlərində qeyd, versiya xülasəsi və deprecate yazır; şəbəkə sxeminin ləğvi (daimidir) yalnız Governance təklifi ilə edilir. Ləğv edilmiş sxem hər iat üçün rədd edildiyindən ləğv anı ekvivalentliyi (CE6) dəyişmir.
• K1 "rejim açıq ikən tarix daşıyan yazımlar tarixi açıq şəkildə alır" kontraktda məcburi edilir: pəncərə açıq ikən tarixsiz (blok zamanlı) adi yazım Governance xaricində rədd edilir; təcili yazım açıq tarixlə (indi) edilir. Beləliklə yenidən oynatma ilə həmin günün əməliyyatları eyni qeydin tarixçəsində səssizcə yarışmır. Kvota istisnası (CE1) bütün rejim üçün qüvvədə qalır.

Status

Accepted — 2026-11-04. Layihə rəhbərliyinin təsdiqi ilə (hərfi sitat xüsusi təsdiq qeydində): dayandırılmış qurumun dayandırmadan əvvəlki sənədləri etibarlıdır; açıq sualların qalanı təklif edildiyi kimi. Komanda adı trust:chain-replay təsdiqlənib. DECISIONS: D-BC-12. CE1–CE6 məcburidir. Kontraktlarda tətbiq davam edir (SPEC-BC-0001 versiya qeydləri).