İki hâl: imzalı listeler ve ortak defter

Tamga Network iki hâlde çalışacak biçimde tasarlandı. Zincirsiz hâl bugün canlıdır: güven, AB'nin dijital kimlik cüzdanındaki gibi imzalı güven listelerinde (trust list) durur. Zincirli hâl, bu listelerin yanına devletlerin birlikte işlettiği izinli bir ortak defter (ledger) (Hyperledger Besu) ekler. İki hâl aynı kimlikleri, aynı kuralları ve aynı soruları kullanır; biri ötekinin yerine geçmez, ikisi senkron ilerler.

Bu sayfa iki hâli yan yana anlatır ve sizi doğru kurulum rehberine yönlendirir.

Ne zaman okunur:

Kurumunuz, şirketiniz ya da devletiniz Tamga'ya katılmayı düşünüyorsa, hangi parçayı kuracağınıza karar vermeden önce.
"Zincir gelince bizim için ne değişir?" sorusunun kısa cevabı için.
Önce (isteğe bağlı): Güven listeleri ve Ortak defter (zincir).

Bu belgede adı ya da kodu geçen devletler için yer ayrılmıştır; bu, bir anlaşma ya da görüşme bildirimi değildir.

Kısaca

	Zincirsiz hâl (bugün)	Zincirli hâl (ileride)
Güvenin dayanağı	İmzalı listeler: LOTL (List of Trusted Lists) → ulusal listeler → kurumlar	Aynı imzalı listeler + ortak defterde onların izdüşümü
Kim imzalar	Liste işletmecisi (bugün geçici olarak Tamga Network)	Liste işletmecisi; ayrıca bağımsız işletmeciler listenin özetine tanıklık eder
Doğrulama	Çevrimdışı: önceden indirilen liste ve iptal listeleriyle	Aynı; zincir denetimi isteğe bağlı bir ek
Kaynak	Liste	Yine liste; çelişkide liste geçerlidir
Durum	Gerçek ağda canlı	Kod yazıldı ve sınandı; üretimde kapalı

Zincirsiz hâl: imzalı listeler

Bu hâl, AB'nin güven listesi modelinin (ETSI TS 119 612 ve TS 119 602) aynısıdır.

text

Tamga LOTL  (kök anahtarı herkes bir kez sabitler)
├── tl-tr.jws          Türkiye listesi (bugün Tamga Network vekâleten işletir)
│   ├── ulusal kök sertifika(lar)
│   ├── belge verenler        + hangi belge türlerini verebilecekleri
│   └── doğrulayıcılar        + hangi alanları isteyebilecekleri
├── tl-<cc>.jws        öteki ülkelerin listeleri (yer ayrılmış)
└── cüzdan sağlayıcılar, belge türü kataloğu, dış listeler

LOTL (listelerin listesi) her ülke listesinin adresini, imzacısını ve neye kefil olabileceğini söyler.
Ulusal liste o ülkenin kök sertifikalarını, belge verenlerini (issuer) ve doğrulayıcılarını (verifier) taşır.
Kurum (üniversite, hastane, bilet satıcısı) listedeki sertifikasıyla belge imzalar.

Cüzdan ve doğrulayıcı listeleri ve iptal listelerini önceden indirir. Bir belge geldiğinde kuruma ya da Tamga'ya sormaz: imzayı, kurumun listedeki kaydını ve iptal durumunu kendi elindeki kopyayla denetler. Liste next_update tarihine kadar geçerlidir; bu tarih geçerse ya da liste indirilemezse sonuç INDETERMINATE (şu an doğrulanamadı) olur, asla yanlış bir "kabul" ya da "ret" olmaz.

Her liste sürümü bir öncekinin özetini taşır; satır silinmez, yalnız durum değişir. Liste işletmecisi ayrıca saatlik imzalı bir çapa günlüğü (anchor log) yayınlar: iptal listesi yayınlarının ve belge türlerinin özetleri buraya sırayla yazılır.

Zayıf yanı: listeyi tek bir işletmeci imzalar. Herkese açık günlük ve denetimler, işletmecinin iki doğrulayıcıya iki farklı liste göstermesini (çift konuşma) caydırır, ama imkânsız kılmaz.

Zincirli hâl: ortak defter

Ortak defter, devletlerin ve bağımsız işletmecilerin birlikte işlettiği izinli bir blok zinciridir: Hyperledger Besu, QBFT uzlaşması. İki şey ekler (ADR-0051, ADR-0053, ADR-0055):

Bağımsız tanıklık. Bir liste sürümünün özeti ancak eşik kadar bağımsız işletmeci aynı özeti gönderince "onaylı" olur. Tek işletmeci onaylı bir özet üretemez; iki farklı özet zincirde çelişki olayı olarak herkesin önünde görünür.
Kodda yönetişim. Üyelik, ortak belge türleri ve yükseltmeler devletlerin 2/3 oyuyla; yükseltmede 7 gün bekleme.

Zincire yalnız özetler ve kapalı küme değerleri yazılır: liste sürümünün özeti, kayıtların özetleri, parmak izleri, tarihler, durumlar. Kişisel veri, belge, belge özeti, iptal biti ve serbest metin zincire hiç girmez; iptal listeleri zincir dışında kalır (ADR-0008, ADR-0074).

Ne zaman açılır? En az iki bağımsız işletmeci validator işletmeyi yazılı olarak kabul edince ve tasarım bağımsız güvenlik denetiminden geçince (ADR-0009 K4). Tek işletmecinin zinciri, tek işletmecinin imzaladığı listeden fazla güven üretmez.

İki hâl nasıl senkron kalır?

İki hâlin aynı şeyi söylemesi dört mekanizmaya dayanır.

text

kayıt defteri ──trust:build──▶ imzalı listeler (lotl, tl-<cc>) ──▶ herkese açık yayın
                                   │
                                   ├──▶ çapa günlüğü (saatlik imzalı satır, özetler)
                                   │
                                   └──trust:chain-submit──▶ liste çapası kaydı (zincir; yalnız özet)
                                                            eşik kadar bağımsız işletmeci aynı özeti gönderince "onaylı"

1. Tek kaynak: liste

Bütün değişiklikler önce imzalı listeye girer. Zincir listenin izdüşümüdür (projeksiyon), kaynağı değildir: çelişkide liste geçerlidir ve zincirin cevabı doğrulama için hiçbir zaman gerekli değildir (ADR-0051 CH1). Zincir açıldıktan ve geçiş tamamlandıktan sonra da bu kural sürer; zinciri bir gün kaynak yapmak ayrı bir karar gerektirir (ADR-0073 K6).

2. Aynı kimlikler

Kimlikler baştan zincir formülüyle hesaplanır; böylece listede ve zincirde aynıdır (ADR-0009, ADR-0073 K4):

Kimlik	Formül
Kurum (`issuer_id`)	`keccak256(ülke kodu, sha256(sertifika))`
Belge türü (`schema_id`)	`keccak256(vct)`
Doğrulayıcı (`rpId`)	`keccak256(dns_name)`

Zincir açıldığında hiçbir kurumun kimliği değişmez, hiçbir belge yeniden verilmez.

3. Her yayında çapa

Liste yayıncısı her yeni liste sürümünün özetini (sürüm, içerik özeti, önceki özet, yayın zamanı) ve çapa günlüğünün son satırının özetini zincirdeki liste çapası kaydına yazar (trust:chain-submit). Aynı sürüm için aynı özet ikinci kez yazılmaz; onaylı bir sürüm için farklı bir özet gelirse yazılmaz ve işletmeciye çelişki bildirilir. Listedeki her güven kaydının (kurum, doğrulayıcı, belge türü, cüzdan sağlayıcı, kapı grubu…) zincirde bir karşılığı vardır; yalnız özet ve kapalı küme değeri olarak (ADR-0074).

Doğrulayıcı tarafında trust:chain-check bir listenin özetinin zincirde onaylı olup olmadığını sorar: evet, hayır (farklı özet: çift konuşma işareti, alarm) ya da bilinmiyor (zincir kapalı, erişilemez ya da eşik dolmadı). Bu denetim doğrulama sonucunu kötüleştirmez.

4. Geçişte yeniden oynatma ve eşdeğerlik testi

Zincir açıldığında listelerin bütün geçmişi kontratlara bir kez yeniden oynatılır (trust:chain-replay), listedeki tarihlerle (ADR-0073):

Devletler 2/3 oyla bir göç penceresi açar. Öneri, herkese açık arşivden üretilen oynatma planının özetini taşır; herkes planı yeniden üretip karşılaştırabilir.
Pencere en çok 30 gün açık kalır ve kapandıktan sonra bir daha açılamaz.
Oynatma sonunda eşdeğerlik testi çalışır: aynı sorular hem listeye hem zincire sorulur. Sorular şunlardır: bu kurum o tarihte geçerli miydi, bu belge türünü o tarihte verebilir miydi, bu ülke o kurumu tanıyor mu, bu liste sürümünün özeti ne? Her kayıtlı an ve her sınır anı (bir saniye önce, tam o an, bir saniye sonra) sorulur.
Kabul ve ret cevaplarında tek bir fark bile varsa göç kapanmaz.

Sandbox (test ağı) zincire yazılmaz ve yeniden oynatılmaz (ADR-0074 K7).

Kim için ne değişir?

Kim	Zincirsiz hâl (bugün)	Zincir açılınca
Belge veren kurum	Listeye kayıt, kurum sertifikası, belge verme	Hiçbir şey. Aynı kimlik, aynı sertifika, aynı servis; verilmiş belgeler geçerli kalır
Doğrulayıcı	Güven verisini `TrustSource` ile listeden okur, kökü sabitler	Zorunlu bir şey yok. İsterseniz zincir denetimi eklenir; sonuç kötüleşmez
Cüzdan	Listeyi ve iptal listelerini önceden indirir	Hiçbir şey
Devlet	Kendi ulusal listesini işletir ya da Tamga'nın vekâleten işlettiği listeyi devralır	Listeyi işletmeyi sürdürür (kaynak liste kalır). Ek olarak bir validator düğümü işletir, kendi ulusal kayıtlarının zincirdeki karşılığını kendi anahtarlarıyla yazar, yönetişimde oy kullanır
Ağ işletmecisi	LOTL'u imzalar, çapa günlüğünü ve listeleri yayınlar	Ek olarak liste özetlerini zincire yazar, ağ düzeyi kayıtları yönetişim önerisiyle yazar

Kısacası: kurum, doğrulayıcı ve cüzdan için iki hâl aynıdır. Değişen, devletin ve işletmecilerin işidir: ulusal liste bugün de işletilir; zincir açılınca yanına bir düğüm eklenir.

Hangi rehber kime?

Ne yapıyorsunuz?	Zincirsiz hâl (bugün)	Zincirli hâl
Sitenize "Tamga ile giriş yap" eklemek	GUIDE-0001	aynı
Kendi sunucunuzda belge doğrulamak	GUIDE-0002	aynı; zincir denetimi isteğe bağlı (GUIDE-0006 §5)
Kurumunuzu ağa kaydettirmek (bilgi işlem adımları dahil)	GUIDE-0007, GUIDE-0014	aynı
Barındırılan servisle belge vermek	GUIDE-0003	aynı
Kendi belge verme sunucunuzu kurmak	GUIDE-0003 § Derinlik: kendi servisiniz, çalışan kod GUIDE-0004, protokol SPEC-PROTO-0001; kayıt ve anahtar yönetimi ağ işletmecisiyle konuşulur	aynı
Doğrulayıcı olarak kaydolmak	GUIDE-0008	aynı
Güven listelerini okumak, kendi kopyanızı tutmak	GUIDE-0006	GUIDE-0006 §5
Ülkenizin listesini ağa bağlamak (LOTL kaydı)	GUIDE-0011	aynı; liste kaynak kalır
Ulusal güven listesini işletmek (kurulum)	GUIDE-0017	GUIDE-0017 § Zincir açıkken
Düğüm ya da validator işletmek	—	GUIDE-0015 (el kitabı); test ağı kurulumu: GUIDE-0018
Uçtan uca denemek	GUIDE-0013 (sandbox)	sandbox zincire yazılmaz; yerel geliştirme zinciri: GUIDE-0015 § Yerel deneme

Terimler

Terim	Ne demek
LOTL (List of Trusted Lists)	Listelerin listesi: her ülke listesinin adresini, imzacısını ve kapsamını taşır. Tamga'da `lotl.jws`
güven listesi (trust list)	Bir ülkenin kök sertifikalarını, belge verenlerini ve doğrulayıcılarını taşıyan imzalı liste. Tamga'da `tl-<cc>.jws`
belge veren (issuer)	Kişiye dijital belge veren kurum: üniversite, hastane, bilet satıcısı
doğrulayıcı (verifier)	Belgeyi kişiden isteyen ve denetleyen taraf: işveren, web sitesi, etkinlik kapısı
Cüzdan birimi (wallet unit)	Bir kişinin cihazındaki tek cüzdan kurulumu; cüzdan sağlayıcısı ona kanıt verir
çapa günlüğü (anchor log)	Liste işletmecisinin saatlik imzaladığı, yalnız özet taşıyan, ekleme yapılabilen herkese açık günlük
Çapa (anchor)	Bir verinin özetinin değiştirilemez bir kayda yazılması; verinin sonradan değişmediği bu özetle gösterilir
ortak defter (ledger)	Birden çok bağımsız işletmecinin birlikte tuttuğu kayıt; Tamga'da izinli bir Besu zinciri
Düğüm (node)	Ortak defterin bir kopyasını çalıştıran sunucu. Tam düğüm zinciri doğrular ve okur, imzalamaz
validator	Blok öneren ve imzalayan düğüm; Tamga'da her üye devletin bir validator'ı olur
enode	Bir Besu düğümünün ağ adresi: düğümün açık anahtarı + IP adresi + port (`enode://<açık anahtar>@<ip>:30303`)
QBFT	Besu'nun uzlaşma yöntemi: validator'lar her bloğu oylar; n validator'da en çok ⌊(n−1)/3⌋ arızaya dayanır
Genesis	Zincirin ilk bloğu ve başlangıç ayarları (zincir kimliği, ilk validator'lar); bütün düğümlerde aynı olmalıdır
Bootnode	Yeni bir düğümün ağa ilk bağlandığı, eşlerin adresini öğrendiği düğüm
İzinli ağ (permissioned)	Yalnız izin listesindeki düğümlerin bağlanabildiği, yalnız izinli hesapların işlem gönderebildiği ağ
Yönetişim (governance)	Ağ kararlarının (üyelik, ortak belge türleri, yükseltme, göç penceresi) nasıl alındığı; zincirde devletlerin 2/3 oyuyla
Projeksiyon (izdüşüm)	Zincirdeki kayıtların imzalı listelerden türetilmesi; kaynak liste kalır
Eşdeğerlik testi	Aynı soruların listeye ve zincire sorulup cevapların karşılaştırılması; fark varsa geçiş tamamlanmaz

Kurallar

Kod	Ne der
ADR-0009 K4	Ortak defter en az iki bağımsız işletmecinin yazılı kabulü olmadan kurulmaz
ADR-0051 CH1	Zincir listenin projeksiyonudur; çelişkide liste geçerlidir; zincir cevabı doğrulama için gerekmez
ADR-0051 CH2	Liste çapasına yalnız özet yazılır; içerik, belge ya da kişisel veri yazılmaz
ADR-0051 CH3	Çapa ancak eşik kadar bağımsız yazıcı aynı veriyi gönderince onaylıdır; üretimde eşik en az 2
ADR-0073 CE6	Göç, eşdeğerlik testinde kabul/ret farkı kalmadan kapanmaz
ADR-0074 PJ4	Sandbox listeleri üretim zincirine yazılmaz

Liste işletmecisi ve ortak defter kuralları: Tamga ARF — Tamga Rulebook, RB-OP.

İki hâl: imzalı listeler ve ortak defter ​

Kısaca ​

Zincirsiz hâl: imzalı listeler ​

Zincirli hâl: ortak defter ​

İki hâl nasıl senkron kalır? ​

1. Tek kaynak: liste ​

2. Aynı kimlikler ​

3. Her yayında çapa ​

4. Geçişte yeniden oynatma ve eşdeğerlik testi ​

Kim için ne değişir? ​

Hangi rehber kime? ​

Terimler ​

Kurallar ​